Azerbaycan Topraklarında Hayali Mahabat Cumhuriyeti

Azerbaycan Topraklarında Hayali Mahabat Cumhuriyeti-Talas AFŞARLI*

Siyasi literatürde “Mahabat Cumhuriyeti” ibaresi yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Söz konusu ibare geniş biçimde kullanılsa da, kavramın atıf yapıldığı 1946’daki Kürt oluşumu bambaşka bir oluşum idi. 1945 ve 46’daki tarihi süreci doğru ve adaletli okuduğumuzda “Mahabat Cumhuriyeti” olarak adlandırılan oluşum Azerbaycan Milli hükümetine bağlı özerk bir eyalet olduğunu görebiliriz. Mahabat Cumhuriyetinin abartılması Kürtçülerin, Fars Milliyetçilerin, Komünistlerin ve yabancı uzmanların propagandası sayesinde gerçekleşmiştir. Halbuki “Mahbat Cumhuriyeti” ibaresi tarihin çarpıtılmasından başka bir şey değildir.

Bu çalışmanın amacı “Mahabat Cumhuriyeti” kavramı altında ortaya atılan tarihi çarpıklığı analiz etmeye çalışmaktır. Yazımızda ilk önce Kürtlerin Güney Azerbaycan bölgesinde yerleşim tarihi ve dağılımı anlatılacak, ardından Azerbaycan Milli Hükünmeti (1945-46) kuruluş süreci, daha sonra ise “Mahbat Cumhuriyeti” adlandırılan tarihi olgu değerlendirilecektir. Yazımızın sonunda bir genel değerlendirme yapmaya çalışacağız.

Kürtlerin Azerbaycan ‘da Yerleşmesi

Kürtlerin Azerbaycan’da yerleştiği bölgeler Urmu gölünün batısında Soğukbulak[1] (Mahabat) bölgesi ve 20 km. bir şerit eninde dağlık arazileri kapsamaktadır. Burada nüfusun çoğunluğunu Azerbaycan Türkleri oluşturmaktadır. Bu bölgede Kürt köyleri, Türk köylerine göre sayıca daha az ve önemsizdir.[2]

Şerefname[3]ye göre Irak’ın Süleymaniye şehrinde yaşayan ve Baban aşiretine mensup Mükri aşireti, 16. y.y. sonunda Güney Azerbaycan’a göçerek Soğukbulak bölgesinde Cebeklu Türklerini yenip bölgeyi ele geçirmişlerdir. Mahabat tarihçesinin yazarına göre Şakkakan, Belbas ve Dehbokri aşiretlerinin birleşmeleri 17. y.y. itibaren Osmanlı arazisinden göçerek Azerbaycan’da yerleşmeleri ile başlamıştır. Söz konusu aşiretlerin I. Dünya Savaşına kadar yılın yarısını Osmanlı topraklarında geçirdiği bildirilmektedir[4].

Azerbaycan’da yaşayan Kürtlerin çoğu göçebe ve yarı göçebe aşiretlerden oluşmaktadır.Kentlerde (Mahabat,Bokan) bile toplumsal ilişkiler kan bağı ve aşiret düzeni üzerinde kurulmuştur. Bölgedeki siyasi,tarihi şartlar sonucu özellikle Pehlevi döneminde başlayarak Azerbaycan’da Kürtlerin yaşadığı bölgeler Kürtçü hareketlerin merkezine çevrilmişti. Güney Azerbaycan ’da ki Kürtlerin siyasileşmesinin sebepleri mezhep farklılığı[5], dil farklılığı, Birinci Dünya savaşında Asurilerin bölgede bağımsız harekatına girişmeleri[6] ve Kuzey Irak‘ta Kürt teşkilatlarının etkisi olarak söylemek mümkündür.

Azerbaycan Milli Hükümetinin Kuruluşu ve Kürt Sorunu

Pehlevi rejimi aşırı Fars(Ari) nasyonalist tezine dayanarak başka milletleri özellikle Azerbaycan Türklerini asimilasyon siyasetine tabi tutmuştu. İran’ın toplumsal–ekonomik bakımdan en ileri bölgesi olan Azerbaycan bu siyaset sonucu ağır duruma düşmüştü. Tahranın idari işlerin yapıldığı merkeze çevirmesi siyaseti Azerbaycan ekonomisini olumsuz etkilemişti. Ayrıca Azerbaycan sermayesi, işadamları, ihtisas sahipleri ve işçilerinin başka yerlere göçmesi, ekonominin gelişimini engellemişti. Azerbaycan milleti, milli medeni haklarından yoksun bırakılmış ve asimilasyon siyasetine tabi tutulmuştu.

II. Dünya Savaşı İran’da Rıza Pehlevi’nin 20 yılık despot hakimiyetine son verdi. Merkezi hakimiyet iktidarının sona ermesi ile Güney Azerbaycan’da cemiyetler ve siyasi teşekküller hızla gelişmeye başladı. Bütün bu cemiyet ve teşekküllerin esas isteği Meşrutiyet (1906-11) Anayasasında ön görülmüş “Eyaleti ve Vilayeti Encümenlerin” kurulması ve merkez elinde toplanan gücün bölgelere dağıtılmasıydı.

S.C. Pişeveri bütün bu güçleri Azerbaycan Demokrat Partisi bünyesinde birleştirerek organize bir yapıya kavuşturdu.Azerbaycan Demokrat Partisi Azerbaycan milletinin isteklerini Tahran hakimiyetine sundu. Azerbaycan’ın özerkliyi, Türkçe’nin resmi dile çevrilmesi ve Azerbaycan’dan alınan vergilerin Azerbaycan’a tahsis edilmesi Azerbaycan Demokrat Partisinin temel isteklerini oluşturmaktaydı. Ama Tahran hükümeti bu talepleri reddetmişti. Tahran, Azerbaycan’ın isteklerini reddettiği için ADP tarafından Azerbaycan Milli Meclisi oluşturulmuş ve Milli Hükümetin kurulmasına karar verilmişti.

Aralık 1945’te Azerbaycan’da kurulan Milli hükümet çeşitli sorunlarla karşı karşıya geldi. Milli Hükümetin karşılaştığı sorunlardan biri de Azerbaycan’ın batı ve güney batısında yerleşmiş bulunan ve geçmişte de Azerbaycan’a büyük sorunlar yaratmış olan Kürt aşiretleriydi. Milli hükümet için Azerbaycan toprakları içinde yerleşen Kürt aşiretleri ile kurulacak ilişki, önemli ve stratejik anlam ifade etmekteydi.Çünkü Azerbaycan Demokrat Partisi ve Milli Hükümet, Azerbaycan’da yaşayan Kürtleri bir tahdit olarak algılıyor ve bütün Kürtçü faaliyetleri dikkatle izliyordu. Milli Hükümet, Kürtlerin Tahran tarafından kışkırtılmasından endişe duymaktaydı. Böyle bir durumda Azerbaycan iç savaşla karşılaşabilirdi. Bu sebepten dolayı Azerbaycan Milli Hükümeti, Kürtlere Azerbaycan çerçevesinde özerklik önermişti. Başka bir ifade ile Milli Hükümet, Kürt sorununu “Eyaleti ve Velayeti Encümeni” çerçevesinde çözmek istiyordu. Bu çözüm önerileri “Kürt,Ermeni ve Asuri gibi azınlıkların hakları korunacak ve kendi dillerinde okuyacaklar”, “Milli ve mahalli özerklikler eyaleti ve vilayeti encümenleri vasıtası ile verilecektir” şeklinde ADP’nin tüzüğünde yer almıştı. Ayrıca “Milli Hükümetin programının 19. maddesinde “Azerbaycan Milli Hükümeti” Azerbaycan’da yaşayan bütün vatandaşları özellikle Kürtleri, Ermenileri, Assurileri hukuk ve yasalar karşısında beraber hesap ediyor” şeklinde ifadeye yer verilmiştir[7]. Milli Hükümetin programları ve çabaları bu sorununu çözmeye yetmedi. Çünkü sorunun kökenleri görüldüğünden daha derinlerdeydi. Sorun “Kürdestan Demokrat Partisi” (KDP) ve Molla Barzenai arasındaki derin ilişkiden kaynaklanmaktaydı.

“Mehabat Cumhuriyeti” veya “Mahabat Özerk Bölgesi”

1943 yılında Soğuk bulak’ta (Mahabat) bir grup genç bir araya gelerek ilk gizli Kürt örgütü olan Kürt Diriliş Topluluğu (Kömala-Jiani–Kürt) kurdular. KJK’nın kurulduğu toplantıya Iraklı bir Kürt temsilci (Yüzbaşı Mirhaç) katılmıştı[8]. 1945 yılına kadar bir çok Kürt aşiretinin önde gelenleri, örgüt içerisinde faaliyete başladılar. Örgütün daha önemli bir aşamaya girmesi Kadi Muhemmet’in[9] üyeliği ile başlamıştır. 1944 Ekim ayında Kadi Muhammet örgüte üye oldu. Çok kısa sürede partinin başkanlığına getirildi. Eylül 1945’te Molla Mustafa Barzani 10 bin kişi ile Irak’tan Güney Azerbaycan topraklarına geçti. Barzani, Güney Azerbaycan’da ki Kürtçü hareketleri yaymak ve desteklemek amacı ila, üç bin silahlı adamını Kadi Muhammet’in emrine vermişti. Barzani’nin desteği ve yardımı ile Ekim 1945’te Kadi Muhammet başkanlığında Kürdistan Demokrat Partisi kuruldu.

Kürtçülüğün yayıldığı bu dönemde Azerbaycan Demokrat Partisi, Milli Meclis seçimlerinin gerçekleştirilmesini kararlaştırmıştı. 27 Kasım 1945’te Azerbaycan’ın bütün vilayetlerinde meclis seçimleri başladı. Üç gün süren seçim sonucunda 32 seçim bölgesinden 101 milletvekili seçildi. Bu vekillerden beş kişi Soğukbulak bölgesini temsil edecekti[10] Meclis seçimleri gerçekleştikten sonra ADP’nin askeri gücü olan Fedailer, İran ordusuna saldırmaya başladı. Bu saldırıların sonucu 13 Aralıkta Tebriz, 19 Aralık’ta Urmu ve 31 Aralıkta Soğukbulak, Azerbaycan güçlerinin denetimi altına geçti.

Soğukbulak kenti Azerbaycan Demokrat Partisi’nin eline geçtikten sonra Kürtleri kışkırtmamak için bölgenin valiliği Kadi Muhhemet’e verildi. Azerbaycan Milli Hükümeti hem Tahran, hem de Kürtleri ile savaşamayacağını farkındaydı. Bu sebepten S.C. Pişeveri, Kürtleri kendi yanlarına almaya çalışıyordu ve sürekli Azerbaycanlılarla Kürtlerin dostluk ve kardeşliğinden söz ediyordu. Azerbaycan Hükümeti, Kürtleri Azerbaycan Milli Hükümeti’nin çerçevesinde kalmalarını ve özerk bir yapıya sahip olmalarını istiyordu. Ama Kürtler Barzani aşiretinin askeri gücüne dayanarak kendi ülke sınırlarını çizmek istiyorlardı.

22 Ocak 1946’da Soğubulak özerk bölgesi ki Kürtlerce İmali bir şekilde “Kürdistan Cumhuriyeti” olarak adlandırılırdı kuruldu. Kadi Muhemmet’in “Kürdistan Cumhuriyeti” olarak adlandırdığı siyasi oluşum üç kentten oluşmaktaydı; Sulduz bölgesi (Türklerin ağırlıkta yaşadığı bölge), Soğukbulak ve Bukan[11].

Azerbaycan Milli Hükümetin arazisi ve Mahabat Özerk Bölgesi

Kadi Muhemmet’in bağımsız devlet kurmaya kalkıştığı kentler Azerbaycan’ın en eski ve tarihi kentlerinden sayılırlar. 100-120 bin civarında olan bölge nüfusun en az 50 bini Azerbaycan Türkleri oluşturturdu. İlginç olan şu ki Fars ve yabancı yazarlar herhangi bir belgeye dayanmadan yazdıkları kitap ve makalelerde Kürt özerk bölgesini Soğukbulak’tan Türkiye -Güney Azerbaycan sınırları boyu genişletmektedirler.Halbuki Mahabat özerk bölgesi Sulduz, Soğukbulak, Bokan arazisi dışına çıkmamıştı. Bu maksatlı yazıların amacı Güney Azerbaycan’ın batı komşularıyla ilişkilerini kesmekten başka bir şey değil. Mahabad Özerk Bölgesinde kurulan meclis ve bakanlar kurulunda söylediğimiz bölgelerden hiçbir temsilci yer almıyordu.[12]

Kadi Muhemmet’in bu girişimi Azerbaycan Milli Hükümeti’ni ciddi şekilde rahatsız etmişti. Bu girişimden sonra Gazi Muhammet, Tebriz’e çağırılarak sert bir şekilde uyarılmıştı. Milli Hükümet, Kürtlerin Azerbaycan toprakları içinde kendilerine bir ülke sınırları çizmeye kalkıştıklarını kesinlikle kabul etmiyor. Mahabat’ın Azerbaycan’ın özerk yönetimi çerçevesinde kalması konusunda ısrarlıydı. Milli Hükümet’in ısrarcı tutumu Kürtleri rahatsız etmişti amma Kürtler istedikleri gibi davranmaya devam ediyorlardı. Bu sebepten Kadi Muhammet, mart ayında ikinci kez Tebriz’e gelmesi istenildi. Mart görüşmesinde Kürt heyeti kendi tutumlarını bu şekilde belirtmişti[13]: “bir devlete katılmak gerektiğini düşündüğümüz zaman tercihimiz Azerbaycan değil, yeniden İran’a katılmak yolunda olacaktır”.

Bu görüşmelerin hemen ardından Koşaçay (Miyandoab) bölgesinde Azerbaycan ordusu ile Kürtler arasında sıcak çatışmalar yaşanmaya başladı..Ayrıca silahlı Kürt aşiretleri köylerden gelerek Urmu, Hoy ve Salmas şehirlerinde karmaşa yaratmaya başladılar ve Urmu’da bir askeri alanı kuşatma altına aldılar (Gulam Yahya’ya göre burada Tahran hükümetinin gizli istihbarat teşkilatı önemli rol oynuyordu).

S.C. Pişeveri, General Gulam Yahya’ı bölgeye göndererek krizin çözülmesini sağladı ve her hangi bir çatışma olmadan Kürtler köylerine geri döndüler.Fedailer şehirlerin denetimini ele aldılar. Milli Hükümet çeşitli Kürt aşiretlerinden 300 kişiyi sınırları korumak için görevlendirdi[14].

Bu olaylar yaşandıktan sonra Azerbaycan Milli Hükümeti iki yol ayrıcında kalmıştı ve Azerbaycan milletinin kaderi söz konusuydu. Bu yüzden S.C. Pişeveri Kürtlerle müzakere yolunu seçmişti. 23 Nisan 1946’ta Kürtler ve Azerbaycan Milli Hükümeti arasında bir dostluk antlaşması imzalandı.Ancak bu antlaşmada temel konulara özellikle sınırlar konusuna değinilmedi. Pişeveri Kürtlerin aşiret yapısını ve bölgedeki dengeleri göz önünde bulundurarak Mahabat Özerk Bölgesinde kurulacak bir “Kürt Devletinin” sağlam bir temel üzerinde kurulamayacağını ve bu yarımcık devletin ayakları yüzerinde duramayacağını ve er ya da geç Azerbaycan terkibine katılacağını biliyordu. Kadi Muhammet’te bu gerçeğin farkındaydı. Öyle ki, Tebriz’de müzakereler zamanı “hastanın doktor tedavisine uyması gerekir” sözü ile geri adım atmıştı. Direk Kinan’a göre Soğukbulak bölgesinde kurulacak “Mahabat Cumhuriyeti” bekası için Sovyetler Birliğine ve Tebriz hükümetine dayanmak zorundaydı. “Kürtler ne kadar Azerbaycanlardan nefret etsellerde kaderlerinin Azerbaycan Cumhuriyetinin yaşamasına bağlı olduğunu biliyorlardı”. Söz konusu gerçekler Kürtçü kesimin Azerbaycan Milli hükümetine yakınlaşmasını sağlamıştı. Kadi Muhammet yaptığı hatalardan ders almalıdır ki, silahlı güçlerini ve yönetimini çağırarak Azerbaycan’ı savunacaklarına yemin etmelerini istemişti[15].

Dünyada dengelerin değişmesi ve meydana gelen yeni gelişmeler Azerbaycan Milli Hükümetini Tahranla görüşmeye zorlamıştı. 28 Nisan 1946’da (Mahabat Özerk Bölgesinin kurulduğundan 95 gün sonra) S.C. Pişeveri Tahran’la müzakereye gittiği zaman hükümet işlerini Meclis Başkanı M. Şebesteri ve Tebriz’de bulunan Kadi Muhammed’de bırakmıştı. Görüldüğü gibi Kadi Muhammed’in hiçbir zaman Tebriz’le ilişkisi kesilmemişti ve bir Azerbaycan yetkilisi gibi kabul ediliyordu[16].

13 Haziran 1946’da Tebriz ile Tahran arasında bir anlaşma imzalandı. Söz konusu anlaşmada Mahabat özerk bölgesi hakkında hiçbir ifade bulunmamaktadır.Kürtler için ne yerel meclisten ne de özerklikten söz edilmişti[17]. Azerbaycan ve Tahran arasındaki görüşmelerde Kürtler konusunda “Azerbaycan’da yaşayan Kürtler” ifadesi kullanılmıştı..15 maddelik anlaşmanın 13’cü maddesinde “Azerbaycan’da yaşayan Kürtler bu anlaşmanın meziyetlerinden yararlanarak ilk okulda kendi dillerinde eğitim ala bilirler” denilmişti.[18]

Temmuz ayında iki Kürt aşireti arasında şiddetli çarpışmalar yaşandı.Tebriz’den fedailer bölgeye gönderildi ve yaralılar Tebriz hastanelerinde tedavi altına alındı[19].

5 Ağustos1946’da Kadi Muhammet Tahran’da yetkililerle görüşmeye gitti. Kadi Muhhemet, Kavamulseltene’den Kürtlerin yaşadığı bütün bölgeleri bir eyalet haline getirip kendini de vali olarak atamasını istemişti.Kavamulseltene ise “ bu sorunun Tebriz’de çözüle bileceğini” söylemişti. Kadi Muhammet’in bu teklifini Milli hükümet adına Salamulah Cavit[20] sert bir şekilde reddetmişti. Kadi’nin bu davranışı Tebriz yönetimini oldukça kızdırmıştı.Çünkü Kadi Muhammet, Azerbaycan toprakları üstüne Tahranla pazarlık yapma hakkına sahip değildi. Tebriz’e döndükten sonra Pişeveri ile görüşmesi gergin bir havada geçmişti.

Kavamulseltene bütün anlaşmaları çiğneyerek Azerbaycan’a ordu gönderdi. Urmu gölünün batısında yaşayan Kürt aşiretleri İran yönetiminin duruma hakim olmaya başladığını görünce İran yönetiminin yanında yer alıp,Tebriz ve Urumu kentini işgal etmelerine yardımcı oldular.

Sonuç ve Genel Değerlendirme

“Mahabat Cumhuriyeti” olduğundan fazla ve çarpık bir şekilde abartılmıştır. Yaklaşık 10 bin km olan ve tümü Azerbaycan Türklerinin tarihi toprakları olan (Soğukbulak, Bukan ve Sulduz) bölgeleri Azerbaycan Milli Hükümeti sınırları içindeydi. Kürtler, Azerbaycan topraklarını parçalamaya ve bağımsız “Kürt Devleti” kurmaya çalışsalar da başarılı olamamışlardı. “Mahabat Cumhuriyeti” adı ile bilinen bu oluşum abartılmış yalandan başka bir şey değildir. Bu bölge Azerbaycan Milli Hükümeti’nin özerk bir bölgesiydi. Kadi Muhammet ise bu özerk bölgenin valisiydi. Kürtlerin ayrılıkçı hareketleri ve eğilimleri olsa da bu konuda başarılı olamamışlardı. Mahabat eyaleti Milli hükümetin terkibinden çıkmak istese de buna nail olamadı.
--------------------------------------------------------------------------------

*. GÜNAZTAC’ın Kurucusu ve Başkanı.

[1]. Coğrafi adların değişmesi, Merkezi Hükümetin siyasi amacını temin etmek yolunda bir girişim idi. Azerbaycan’da Türk adlarının Fars adları ile değişmesi de siyasetin bir parçasıydı. Azerbaycan’da bir çok şehir, kasaba, köylerin adları değişilmişti Soğukbulak adının Mahabat’a çevrilmesi buna bir örnekti
[2]. Moctehedi, Abdullah. Azerbaycan Krizi: 1945- 1946 Yılları, Ayetullah Mirza Abdullah Moctehedi’nın Hatıraları; Haz. Resul Caferiyan.- Tahran: Tarih-e Muasır, 1381/2002. s, 24).
[3]. Kürt tarihi hakkında yazılan ilk eserdi. Bu eser 16.yüzyılın sonunda Fars dilinde yazıya alınmıştı.
[4]. Bkz. Barzui, Mücteba. Ozayı Siyası Kordestan az sal 1225 ta 1325. Tahran: 2000.
[5]. Aynı eser.
[6]. I. Dünya Savaşında Assuriler Rusların yardımıyla Urmu’da bağımsız bir cumhuriyet kurmaya çalıştılar ve Kürtleri de yanlarına almaya başladılar.Assurilein bu teşebbüsü Kürtlerde merkezden kaçış duygularını şiddetlendirdi.
[7]. Arazoğlu, Muhtasar Azerbaycan Tarihi. Bakı: 2000: s. 129.
[8]. Goktaş, hıdır. Kürtler – II Mahabat’tan 12 Eylule. İstanbul: 1991: 16-17.
[9]. Komala örgütü kurulduktan sonra örgütün lideri yoktu. Bunun için Mahabat’ın önde gelen şahsiyeti olarak bilinen Kadi Muhammet’in örgüte üye olması istendi. KadiMuhammet teklifi kabul etti ve kısa süre sonra örgütün başına geldi
[10]. Bu kişiler Seyif Gazi,Hacı Mustafa Davudi, Manaf Kerimi, Kerim Ahmedyan ve Vahab Blurian ‘dan ibaret idi.
[11]. Bkz. Kinanderk. The Kurdish and Kurdestan . Oxford: 1964.
[12]. Goktaş, Hıdır, 35.
[13]. Aynı eser: 37.
[14]. 21 Azer Teşkilatı: Gulam Yahya Daneşiyan Hatıraları. http://www.21azer.com
[15]. Eagleton, Jr. William . The Kordish Repoblic of 1946. Oxford: 1963: 82.
[16]. Zehtabi, M.Takı “Kürt ve Türk” Yol dergisi 2002: 52.
[17]. Goktaş. Hıdır: s. 43.
[18]. Etabeki, Turec. Azerbaycan der İran Muaser. Tehran: 1997: 225.
[19]. Moctehedi. S. 251.
[20]. Halhal’ da doğdu.On yaşında Baku’ye gitti.Orada Adalet Partisi’nin üyesi olarak Hiyabani ile temas kurmak için Tebriz’e geldi.Sonra Tebriz’de Lahuti isyanına katıldı.sonra Baku’ye dönüp Tıp fakültesine girdi.İran’a döndükten sonra tutuklanıp iki yıl hapis yattı.AMH’ inde İç İşleri Bakanı oldu.Milli Hükümetin tavsiyesi ile merkezi hükümet tarafından Azerbaycan valisi olarak atandı.

Read more!

Alevilerin Kürtleşmesi - Cemal Şener

Alevilerin Kürtleşmesi - Cemal Şener

Aleviler gündeme geldiği zaman Aleviler arasındaki önemli bir konuda, Kürtçe yada Zazaca konuşan Aleviler’in Kürt yada Zaza mı? Yoksa Türk mü? Olduklarıdır. Bu soruya, yaşı bugün 55-60 ın üstünde olanların verdiği cevap kendileri Türkçe dışında bu dilleri bilseler de kendilerinin ısrarla ama ısrarla ‘’Türk’’ olduğu şeklindedir. Alevilerin Kürt olduğunu savunanlar ise, siyasi düşünceleri nedeniyle Kürt olduğunu savunanlardır. Bir kişinin yada toplumun Kürt yada Zaza olması için Kürtçe yada Zazaca bilmesi yeterli değildir.

Kerkük ve Musul’dan Türkiye’ye gelen Alevi Türkmenleri gördüm. Türkçe’yi Araplar’ın ve Kürtler’in Türkçeyi konuşan şivesi ile konuşuyorlar. Kendilerini ilk gördüğümde Kürt yada Arap sanmıştım. Konuşunca Alevi Türkmen olduklarını öğrendim. Yanlarında bazı akrabaları vardı. Onlar ise, Türkçe’yi çok zor hatta hiç konuşamıyorlardı. Bazıları ise tamamen unutmuşlar. Bana öyle anlattılar.

Museviler’in ana dili İbranice’dir. İstanbul’daki Musevi Türkçe konuşur. Kuzey Irak’taki Musevi Kürtçe konuşur. Suriye’deki Musevi Arapça konuşur. Almanya’daki Almanca, ABD’deki İngilizce ,Rusya’daki Rusça, İspanya’daki İspanyolca konuşur. Ama hepside Musevidir. Süryaniler’in dili Süryanicedir. Ama Irak’taki Arapça, İstanbul’daki Türkçe, Diyarbakır’daki Kürtçe, Almanya’daki Almanca,İsveç’teki İsveççe konuşur. Çerkesler’in; Rusya’da ortak anlaştıkları dil Rusça, Türkiye’de ortak dilleri Türkçe, Ürdün’de Arapça, Süriye’de Arapça ve Fransızca’dır. Bu örnekleri sayfalarca uzatabilirim. Ama mesele şudur:

Sosyolojik bir kural vardır; “Her milliyet farkı dil farkını gerektirse de, her dil farkı milliyet farkını gerektirmez.” Bu altın kuraldan yapılacak çıkarsama her dil farkının milliyet farkı olmadığıdır. Bir milliyet tarihsel gel-gitlerde farklı dilleri kullanabilir.

Çoğu kez aynı dine mensup iki millet yanyana yaşadığı zaman bunlardan biri diğerini etkiler asimile edebilir ve onu temsil eder. Bunun tarihte sayısız örnekleri vardır. Ama bu ikili ilişkide yerli olan sonra geleni etkiler diye bir ön şart yoktur. Tersi de olabilir. Bu yaşanan konjonktüre, tarihsel ve sosyolojik değişkenlere göre yeniden yapılanır. Türkiye’de Türkmen Aleviler’in bir kısmı Yavuz S.Selim-Şah İsmail çatışmasından sonra Kürtler’in yaşadığı bölgelere can güvenlikler nedeni ile zorunlu ikamet etmişler aradan geçen yaklaşık 450-500 yıl sonra Kürtçe yada Zazaca öğrenmişler. Türkçe süreç içinde ikinci dil olmuş ve bu karşılıklı etkileşim sonucu Kürtleşmişlerdir. Bunun dünyada sayısız örnekleri vardır.

Klasik bir örnektir; Fransa’da eski çağlarda Goluva adlı bir millet yaşarmış. Bu Fransa’nın antik toplumlarındandır. Sonra Romalılar burayı fethederler. Daha sonra Fransa’da Gulova milleti ile oraya sonradan yerleşen Latinler birlikte yaşamaya başlarlar. Bu birlikte yaşama sonucunda Latinler, Goluvalılar’ı etkilerler. Asimile ederler ve onları temsil ederler. Yani Latinliler süreç içinde Goluvalılar’ın dilini etkiler ve kendi dilleri Goluva dili yerine geçer. Goluvalılar Latinleşirler, Latince konuşurlar. Böylece sonradan gelen Latinler yerli halk olan Goluvalıları nüfusları daha çok olmasına ve yerleşik olmalarına rağmen asimile ederler.

Ortaçağ’da Fransa yeniden bir fetih olayı ile karşı karşıya kalır. Bu sırada Fransa’da Franklar yaşıyordu. İlk fetihte fethedenler, yerlileri asimile etmişti. Bu sefer tersi oldu. Yerliler fethedenleri etkiledi, asimile ettiler. Fransa’ya ait olan yeni Latince Cermence’yi ortadan kaldırdı. Fransa’nın ve Franklar’ın dili oldu. Cermenler’in dili Latince oldu. Cermenler Franklaştılar.

Sosyolojide gösterilen bu klasik örneklerden de görüldüğü gibi bir milletin diğerini asimile etmesi için nüfusun azlığına çokluğuna bakılmıyor. Fethedene ve fethedilene öncelik verilemiyor. Böyle bir kural yok. Bazen işgal eden, edileni asimile ediyor. Bazen de işgal edilen yerli işgal edeni asimile edebiliyor. Bunun kesinliğini ifade eden bir sosyal yasa yoktur.

Örneğin; Batı Roma İmparatorluğu kendi dilini İtalya’ya, Fransa’ya, İspanya’ya, Portekiz’e kabul ettirmiştir. Doğu Roma İmparatorluğu ise, işgal ettiği Yunanlılar’ın etkisinde kalıp asimile olmuş Yunanlılar’ın dilini kabul etmiş ve Yunanlılaşmıştır.

Yine Araplar; Mısır’da Arapça’yı yerli halka kabul ettirmişlerdir. Ama aynı şeyi işgal ettikleri İran’da, Türkistan’da, Çin’de yapamamışlardır.

Eski Türkler’de dindaşları olan çeşitli milletler tarafından asimile olmuştur. Hazar Türkleri, Museviliği kabul ettikten sonra Yahudileştiler. Kuman Türkleri Hristiyan Milletler tarafından asimile oldu. Budha dinini kabul eden Türkler Moğollar ve Tibetliler tarafından asimile oldular. Ulah, Bulgar ve Macar devletlerinin kurucuları Türkler olduğu halde süreç içinde asimile oldular. Bulgarlaştı ve Macarlaştılar.

Babür Han ile birlikte Hindistan’a giden Türkmenler dillerini unuttu. Hintlileştiler. Urduca ve Hintçe kendi dilleri yerine geçti. Hatta Urduca konuşan Müslüman bir Hint milleti oluştu. Kuzey Afrika’yı işgal eden Türkler süreç içinde Mısır’da, Fas’ta, Tunus’ta, Cezayir’de dillerini unuttu, Araplaştılar. Arapça Türkçe’nin yerini aldı.

Güney Doğu Anadolu’da Türkler bir yanda Kürtler ile diğer yanda Araplar ile komşu olarak yaşıyorlar. Arap şehirlerine giden Türkler etkileniyorlar ve Araplaşıyorlar. Ama çölde Araplarla birlikte konar-göçer yaşayan Türkler Araplar’dan şehirdeki kadar etkilenmiyorlar.

Örneğin, bu bölgedeki Beydilliler, İlbeyliler, Dögerler, Baraklar, Rumkale’deki Sarılar, Lazkiye’deki Bucak ve Bayır beldeleri Türk dilini ve adetlerini korumuşlardır. Ama Kürt aşiretleri veya köyleriyle birlikte yaşayan Türkmenler genellikle Kürtleşmişlerdir.

Ziya Gökalp (1) “Kürtlerle beraber yaşayan Türkmen aşiretleri tedricen Kürtleşmişlerdir. Mesela, Urfa ile Siverek arasındaki Döger nahiyesi Kürtçe konuştukları gibi, “dedikten sonra bölge ile ilgili olarak şu örnekleri veriyor: “ Diyarbakır’daki Karakeçili Aşireti, Osmanlılar’ın ecdadı olan Kayılar’dan ayrıldıklarını ve Kütahya cihetlerinde dolaşan Karakeçililer’in amcazadeleri olduklarını iddia etmekle beraber, Kürtçe konuşurlar.” Kütahya’daki ve Orta Anadolu Bala’daki Karakeçililer’in ise bir tek kelime Kürtçe bilmediği biliniyor. Bu bir Türkmen aşiretinin Kürtleşmesi değil midir?

“Karacadağ’da bunlara komşu bulunan “Türkan” aşireti de isimlerinin delalet ettiği vechile aslen Türkmendirler. (Kürtler, Türkmenler’e Tırk derler). Türkanlılar, Türk oldukları ve hatta Beydilli boyuna mensup bulunduklarını, eskiden reislerine “Boybeyi” denildiğini biliyorlar. Fakat Türkçe’yi tamamıyla unuttuklarından Türk olduklarını da Kürt lisanıyla söylemektedirler” (2)

Ziya Gökalp Cumhuriyet döneminin hem önemli bir sosyoloğudur, hem de Diyarbakır’lıdır. Bu nedenle bölgeyi sosyolojik olarak iyi bilen bir sosyal bilimcidir.

Ziya Gökalp’in verdiği iki örneği verdim. Biri Karakeçili aşireti diğeri ise Türkan aşireti’dir. Bu iki aşiret “Türkmenlerin Kürtleşmesi”ne ilişkin klasik sayılabilecek iki örnektir. Bugüne dek hiç bir sosyolog, tarihçi veya sosyal bilimci bu saptamalara itiraz etmemiştir. İtiraz edilse de ciddiye alınmaz. Bu aşiretlere mensup yaşlı kuşak bu gerçeği bugün bile konuşuyor, aile fertlerine ve araştırmacılara ifade ediyor.

Peki bu Türkmen aşiretleri için mümkün olan toplumsal değişim başka Türkmen aşiretleri için neden olmasın. Örneğin; Karakeçililer ya da Türkan aşireti Türkmen olup tarihsel-toplumsal değişim sonucu Kürtleşebiliyor. Ama; Türkmen olan Koçgiri ya da Şeyh Hasan Aşireti aynı tarihsel-toplumsal süreci yaşasa da Kürtleşemez diyebilir miyiz?

Ziya Gökalp bu tesbitlerine; Karacadağ’daki aşiretlerin Kanglı Türkleri’nden olduğunu, bunların da Celalettin Harzemşah’ın askerlerinden olabileceğini de ekliyor.

Namık Kemal, “Osmanlı Tarihi” kitabında, Osmanlı’nın kurucusu Kayı Boyu’nun da Harzem Türkleri’nden olduğunu yazıyor. (3) Sosyolog Gökalp, Mardin’de “Koçhisar köyünün kırk-elli sene evvel Türkçe konuştuğu söyleniyor” diyor. Araştırma yaptığı yıllar ise; 1920’li yıllardır. Kiki adını alan Çerikan ve Halacan aşiretlerinin de tamamıyla Kürtleştiği yazılıyor. Türkan gibi Türkân aşiretinin de geçmişte Türkmen olup Kürtleştiği belirtiliyor.

Türkler ve Kürtler arasındaki etkileşimin, asimilasyonun kır ve şehir yaşamına göre de farklı sonuçlar doğurduğunu tesbit eden Gökalp bunları şöyle tanımlıyor:

“Türkler şehir medeniyetine daha istidatlı olduklarından şehirler Türklük merkezi halini almakla beraber, oralara gelen Kürtler’i de Türkleştirmektedir. Köylerde ve çadırlarda yaşayan Türkmenler ise, sahra medeniyetinde daha kuvvetli bulunan Kürtlüğe temessül etmektedirler.” (4) (s.130).

Türkler’in Kürtleşmesi ile ilgili olarak Rıza Nur’da 1921 yılında şunları yazıyor:

“Bugün Kürt denilen bu adamların çoğunun Türk olduğunu çoktan bilirim. Yalnız onlara bunu bildirmek, öğretmek lazımdı. Türk, zavallıdır. Hadi Mısır’da, Cezayir’de yüzbinlerce Türk’ü kaybetmişiz, Araplaşmışlar. Fakat, Kürdistan henüz elimizden de çıkmamıştır ve anayurtta Türkleri Kürtleşmeye bırakmışız.” (5)

Burada azınlığın çoğunluğu, veya çoğunluğun azınlığı asimile etmesi diye bir ön koşul yoktur. Bu ön şart fetih yapan ve fethi yapılana göre de değişebiliyor. Durum tamamen olayın olageldiği özgün şartlara konjonktüre bağlı olarak seyrediyor. Bu konuda bir toplumsal yasa yoktur. Konması da uygun değildir. Filanca toplum asimile olur ama falanca olamaz denemez. A Aşireti Kürtleşir ama B aşireti Kürtleşemez denemez. Denirse ne olur? Ciddiyetsiz duruma düşülür. Sünni Türkmen Kürtleşirse aynı koşullarda, Alevi Türkmen’inde Kürtleşmemesi için sosyolojik bir engel yoktur.

Alevilik bir dinsel ayrımdır. İslamiyet’in farklı bir yorum biçimidir. Nasıl ki Hristiyanlıkta, Musevilikte farklı yorumlar var ise, son tek Tanrılı din olarak kabul edilen İslamiyet içinde de farklı yorumların olması bir kaçınılmazlıktır.

Din sosyolojisi açısından bakıldığında İslamiyet’in Hanefi, Şafii, Şii yorumunu nasıl ki kabul eden Türk’e, Kürd’e, Çerkez’e, Gürcü’ye, Arab’a rastlamak olası ise, Aleviliği de kabul eden Türk’e, Kürd’e, Arnavut’a, Arab’a rastlamak olasıdır.

Ama sosyolojik olarak bu olasılıklar olmasına karşın tarihsel olarak durum daha farklı gelişmiştir. Örneğin; sosyolojik olarak mümkün olmasına karşın tarihsel olarak nerede ise; Çerkes veya Gürcü Aleviye rastlamak olası değildir.

Aleviliğin etnik kimliği ile Aleviler’in Etnik Kimliği terimi farklıdır. Aleviliğin Etnik Kimliği demek daha farklı bir anlam içerir. Burada söz konusu edilen Türkiye’de yaşayan Aleviler’in Etnik Kimliği’nin ne olduğudur. Daha doğrusu Alevi olup Kürtçe ya da Zazaca konuşan Aleviler’in ısrarla kendilerini Türk olarak ifade etmelerinin sebebi nedir? Amaç bunu irdelemek. Gerçeği bulmaktır.

Türkler, İslamiyet’i doğuşundan yaklaşık 300 yıl sonra Türkistan’ı fethe gelen Arap orduları ile tanımışlardır. Bu fethe çok direnmişler, sonuçta da çok kan dökülmüştür. Kabul ettiklerinde ise İslam içindeki Emevi Müslümanlığını değil, Ehlibeyt yandaşlığını seçmişlerdir.

Orta Asya’da, Yusuf Hemedani, Ahmet Yesevi, Lokman Parende ve Hacı Bektaş Veli İslamiyet’i Türk sufiliği ile bütünleştirmişlerdir. İslamiyet’i Türkçe konuşturmuşlardır.

Anayurt’tan Anadolu’ya bu maya Yesevi dervişleri ile gelmiştir. Anadolu’da kurulan bir çok beyliğin ve Osmanlı’nın kuruluşunda bu maya vardır. Osmanlı da yönetime dönme-devşirme kuşağının hakim olmasına dek bu durum böyle devam etmiştir.

Kürtçe ya da Zazaca konuşan Aleviler’in ortaya çıkması Kürtler’in veya Zazalar’ın Aleviliği benimsemesi sonucu oluşmamıştır. Bu olasılık din sosyolojisi açısından mümkün olmasına karşın Osmanlı tarihinin gelişim seyri açısından mümkün gözükmüyor. Kürtler’in Aleviliği benimsemesini iddia etmek Osmanlı tarihini bilmemektir. Çünkü Osmanlı; Fatih döneminde başlayan Yavuz ve Kanuni döneminde daha yoğunlaşan bir ölçüde Türkmen karşıtıdır. Türkmenler’de Alevi olmaları nedeniyle Alevi karşıtıdır. Kürtler ise o yıllarda Osmanlı tarafından korunan, kollanan adeta Osmanlı’nın vurucu gücüdür.

1516-1517 Çaldıran Savaşı’na dek Erzincan, Erzurum, Diyarbakır valileri Erdebil Dergahı tarafından atanırmış. Yani Türkmen Safevi Devleti bu bölgelerin valilerini atarmış. O yıllarda bugünkü Güney Doğu Anadolu’ya Türkmen egemenmiş. O bölgeyi Osmanlı Kürtleştirmiş. Bakın konu ile ilgili “Türklerin Tarihi” ve “Milli Kurtuluş Tarihi” kitaplarının yazarı değerli araştırmacı Doğan Avcıoğlu ne yazıyor:

“Güneydoğu Anadolu, Safeviler’in elinde kalsa idi, Türkçe orada rakipsiz bir dil olurdu. Bölge Türkleşirdi. Osmanlı’da bu ters oldu. Şah İsmail’in peşindeki Kızılbaş Türkmen’e karşı, Osmanlı çoğu Sünni ve Şafi olan Kürt beylerini tutmuştur.” (6)

Orta Anadolu’da yaşayan Türkmenler Osmanlı zulmünden canlarını kurtarmak için kuş uçmaz, kervan geçmez dağ başlarına kaçmışlardır. Çünkü Osmanlı’nın gözünde Türkmen potansiyel suçlu idi. Bakın Osmanlı’nın sürgün politikası ile ilgili iktisat tarihçisi Ord. Prof. Dr. Ömer Lütfi Barkan nasıl bir tespit yapmış:

“Osmanlı İmparatorluğu’nda çeşitli tarihlerde iskan amacı ile v.s. sürgün edilen kitlenin çoğunu adi suçlular teşkil ediyordu. Kızılbaşlık da bu adi suçlar arasında sayılıp sürgün nedeni oluyor.” (7)

Osmanlı arşivi Ord. Prof. Dr. Barkan’ın tespitini doğrulayacak binlerce belge ile doludur. Bu yıllarda Türkmen ve Alevi olmak sürgün ve “katli vacip” nedeni oluştururken Kürtler imtiyazlı toplumsal kesimi oluşturuyor. Kürtlerin böyle bir durumda Aleviliği benimsemeleri olasılık dışıdır. Bırakalım Kürtlerin Aleviliği benimsemesini iktidar mezhebi olduğu halde daha ılımlı İslamı temsil eden Hanefiliği bile Kürtler benimsememişlerdir. Kürt olup Hanefi olan azınlık kesim ise, Kürtleşen Türkmenlerdir. Kendinden biraz daha liberal bir İslam yanlısı olan Hanefiliği bile benimsemekte zorlanan Şafii Kürt anlayışın Aleviliği benimsediğini iddia etmek ne denli gerçeği ifade edebilir. İşte Doğan Avcıoğlu’nun tesbiti:

“Osmanlı, Kürdistan adını verdiği bölgede devletin temel dayanağı olan TIMAR sistemini uygulamaz. Devletin yönetimini bölgede, yönetim babadan oğula geçtiği KÜRT beylerine bırakır. Bölgede bulunan Türkmenler’in önemli bir bölümü dillerini unutur ve Kürt kabilelerine karışır.” (8)

Avcıoğlu’nun tesbit yaptığı yıllar 1550’li yıllardır. Bu yıllarda o bölgede Türkmenler Kürt kabilelerine karışınca birkaç jenerasyon sonra tamamen dillerini unutup Kürtleşebilirler. Nitekim Orta Asya’dan gelen bazı Türkmen aşiretleri uzun yıllar sonra bölgede Kürtleşmişlerdir. Karakeçili Aşireti, Türkan Aşireti v.s.

İşte Alevi Türkmenler’in Kürtçe veya Zazaca bilmesinin kaynağı Osmanlı’nın Türkmen politikasında yatmaktadır. Osmanlı’nın sürgünler sonucu Kürt bölgesine sürdüğü Türkmenler süreç içinde Kürtçe öğrenmiş ve Kürtleşmişlerdir. Bugün Kürtçe bilmesine ve konuşmasına karşın Aleviler’in ısrarla biz Türküz demelerinin sebebi budur.

Türkiye’de yaşayan Aleviler’in ezici bir çoğunluğu Türkmen’dir. Kürtçe veya Zazaca bilenler bu dili sonradan öğrenmişlerdir. Bunlar aslen Türkmen’dir.

İngilizce, Almanca, Arapça, Rusça bilen ama ana dilini az bilen bir Türk’e; İngiliz, Alman v.s. diyemeyeceğimiz gibi, Kürtçe bilen ama kendi dilini az bilen hatta zor konuşan Alevi Türkmen’e de Kürt, Zaza v.s. diyemeyiz.

Cemal Şener

DİPNOTLAR

1. Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, Sosyal Yayınları, İstanbul, 1992, s. 117.
2. Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, Sosyal Yayınları, İstanbul, 1992, s. 118.
3. Namık Kemal, Osmanlı Tarihi, C.2, s. Hürriyet Yay. İstanbul, 1982.
4. Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, İstanbul,Sosyal Yayınları, 1992, s. 130.
5. RızaNur,Doğu Mecmuası, Sayı: 12, s. 14-15
6. Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, C. 5, s. 2041. Tekin Yayınları, İstanbul.
7. Ord. Prof. Ömer Lütfi Barkan, Osmanlı’da Sürgünler, İktisat Fakültesi Mecmuası,
8. Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, C. 5, s. 2041. Tekin Yayınları, İstanbul.

Read more!

İsfahan Erməniləri Urmiyaya yerləşdirilir

İran süni bufer zonası yaradır: İsfahan Erməniləri Urmiyaya yerləşdirilir

Artıq ikinci gündür ki, İranın İsfahan vilayətində yaşayan ermənilər azərbaycanlıların sıxlıq təşkil etdikləri Urmiya şəhərinin ətrafındakı boş kəndlərə köçürülür. Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) mətbuat katibi Teymur Eminbəylinin "Ekspress"ə verdiyi məlumata görə, rəsmi Tehranın köçürülməylə bağlı planlarına Makuda yaşayan Qarakilsə erməniləri başçılıq edirlər. Urmiyanın sürətlə "erməniləşdirilməsi" isə buradakı soydaşlarımızın kəskin etirazına səbə olub.

Qeyd edək ki, son iki gün ərzində İsfahandan Urmiyaya daşınan erməni ailələrinin sayı mini keçib. Ymumilikdəsə, şəhərin ətrafında yerləşən boş kəndlərə 5 mindən artıq erməni ailəsinin köçürülməsi nəzərdə tutulur. Güneydəki mənbələrdən verilən məlumata görə, "köç əməliyyatı" zamanı ermənilərin azərbaycanlılar yaşayan kəndlərdə bir neçə gün gecələməsi soydaşlarımızla qarşıdurmaya səbəb olub.

Güneylilər rəsmi Tehranın bu addamını onların Naxçıvan və Türkiyəylə əlaqələrinin kəsilməsinə yönəldiyini və bölgədə bufer zonasının yaradılması niyyətilə əlaqələndiriblər. Onu da deyək ki, Urmiyaya gətirilən erməni ailələri hələ 1942-ci ildə - şah zamanında buradan İsfahana köçürülmüş ermənilərdir.

Məsələ münasibət öyrənmək üçün dünən İranın Azərbaycandakı səfirliyilə əlaqə yaratmağa çalışmaq da, cəhdlərimiz baş tutmadı.

Read more!

Urmiyadakı seçkilərdə doğru bir siyasət yürütmək həyati əhəmiyyət daşıyır.

Urmiyadakı seçkilərdə doğru bir siyasət yürütmək həyati əhəmiyyət daşıyır.

Amma Urmiyadakı seçkilərə gəlincə, məlum olduğu kimi, 6-cı dövrdə oradakı seçkilərdə keşikçilər şurasının oyunları nəticəsində "müşarikət cəbhəsinin" adayı olan bir kürd ilk mərhələdə seçildi. Bu məsələlərlə bağlı o zaman yazdığım və "Yeni Müsavat" qəzetində çap olunan "İranda demokrasi və Cənubi Azərbaycan - 4" adı altındakı məqalədə öz mütaliələrim, statistik rəqəmlər və həmin seçkidən əldə edilən nəticələr işığında sübut etmişdim ki, Urmiya bölgəsində yaşayan kürdlər əhalinin ancaq 15 faizini təşkil edir. Bütün bunlarla birlikdə, fikrimcə, Urmiyadakı seçkilərdə doğru bir siyasət yürütmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Doğrudur ki, bəzi dostlarımızın da dediyi kimi, bizim səsimizlə millət vəkili olanlar xalqımızın heç bir problemini həll etməyə qadir deyil, amma bugünkü şərtlər altında Urmiya seçkilərində Azərbaycan türklərinin iştirak edib öz kandidlərinə səs verməsinin xeyri ziyanından çoxdur.


Məlumdur ki, kürd dəstələrinin çoxu öz xəritələrində Urmiyanı Kürdüstanın bir bölgəsi kimi göstərir və bu yolda güclü fəaliyyət aparırlar. İraqın şimalındakı vəziyyət onları daha da şirnikləndirib və ağıllı addımlar yerinə şovinist təfəkkürün təsiri altında dəlilik edirlər. Adətən başqalarına alət olmaq zəminində sabiqələrini də nəzərdə alsaq, milli zəmində qarşıdurmaya gedəcək qədər ağılsız davranışlar sərgiləyirlər. Başa düşmürlər ki, Urmiya Kərkük deyil, bunların bu tozanağı yeni hadisələrə yerikləyən məntəqədə heç birimizin xeyrinə olmayacaqdır. Hətta altını alovlandırdıqları sacın içində özləri qovrulacaqlar. İndi birinci və ikinci dünya müharibələrində olduğu kimi, millətimiz yatmamışdır.

Biz bu təhriklərə qapılmadan bugünkü durumda və gələcəkdə hər hansı bir beynəlxalq təşkilat qarşısında müdafiəsiz qalmamaq üçün millət vəkillərinin türklərdən seçilməsinə çalışmalıyıq. Hər kəsə məlumdur ki, bu beynəlxalq təşkilatların da doğru qərar verəcəyi və verilən qərarın düzgün icrası sual altındadır. Başqa sözlə, bugünkü dünyamızda güclünün haqlı olduğu fəlsəfəsi əsasında məsələlər öz həllini tapır. Bununla belə, beynəlxalq hüququn əhəmiyyəti də inkar edilməzdir.

Boyuk Resuloglu

Read more!

کوردوستان - آذربايجان حؤکومتلري دوستلوق و همکارليق قراردادي

کوردوستان ميللی حؤکومتی ايله آذربايجان ميللی حؤکومتی آراسيندا باغلانميش دوستلوق و صميمی همکارليق قراردادينين متنی

ماده ۱- لازم گوروندويو محللرده هر ايکی ملی حکومت آراسيندا نماينده مبادله سی اولسون٠

ماده ۲- آذربايجاندا اهاليسينين معين بير قسمی کوردلر اولان يئرلرده، دولتی اداره ايشلرينده کوردلردن، و کوردستاندا اهاليسينين معين قسمی آذربايجانليلار اولان يئرلرده، دولتی اداره ايشلرينده آذربايجانليلاردان دا اولاجاقدير٠

ماده ۳- هر ايکی ملتين مشترک اقتصادی موضوعلارينی حل ائتمک اوچون بير مختلط اقتصادی کوميسييون تشکيل وئرمک و بو کوميسييونون قرارلاری هر ايکی ملی حکومتين باشچيلارينين سعی ايله حياتا کئچيريلمه ليدير٠

ماده ٤- آذربايجان و کوردستان ملی حکومتلری آراسيندا نظامی همکارليق ياراتماق، ايجاب ائدن وقتلرده هر ايکی حکومتين نظامی قوه لری بير - بيرلرينه لازمی کمک ليق ائتمه ليديرلر٠

ماده ۵- تهران حکومتی ايله بير مذاکره لازم گليرسه، آذربايجان و کوردستان ملی حکومتلرينين هر ايکيسينين موافق نظری ايله عمله گلمه ليدير٠

ماده ۶- آذربايجان ملی حکومتی، آذربايجاندا ياشايان کوردلرين ملی ديل و مدنيتينين ترقی لری اوچون لازم گلن شرايطی، ممکن اولدوغو قدر ياراتماليدير. همچنين کوردستان ملی حکومتی، کوردستاندا ياشايان آذربايجانليلارين ملی ديل و مدنيتينين ترقی لری اوچون لازم گلن شرايطی، ممکن اولدوقجا ياراتماليدير٠

ماده ٧- آذربايجان و کورد خالقلارينين تاريخی دوستلوق و ملی دموکراتليق قارداشليغينی پوزماق و يا لکه دار ائتمه يه چاليشان شخص، هر ايکی طرفين مشترک اقداماتی ايله جزالاناجاقدير٠

قرارداد تبريز شهرينده، آذربايجان ملی مجلسی بيناسيندا ۱۳۲۵- جی ايل، ارديبهشت آينين اوچونده، آذربايجان ملی حکومتينين باشچيسی سيد جعفر پيشه وری و کوردستان ملی حکومتينين باشچيسی قاضی محمد طرفيندن امضالانميشدير٠

قراردادين مذاکره و امضالانما مراسمينده، آذربايجان ملی مجلسينين نماينده لريندن علاوه، آذربايجان و کوردستان دموکرات فرقه لرينين مرکزی کميته عضولری، دولت خادملری و کورد طايفا باشچيلاريندان بير عده سی اشتراک ائتميشلر٠

Read more!

زمان کشتار آذربايجاني ها نزديک است

زمان کشتار آذربايجاني ها نزديک است - آياز نجفي

اعضا پ.ک.ک در چهار کيلومتري سلماس سخنراني کردند
اعضاي گروه پ.ک.ک که در جهت اتحاد کردهاي ترکيه ، عراق و سوريه تلاش ميکنند در روستاي هفتادان در چهار کيلومتري شهر سلماس سخنراني کردند. اعضاي اين گروه بعد از سخنراني در اين روستا در روستاي زئوه جيک سخنراني کردند. تمامي کردهاي ساکن روستاهاي فوق در عرض 5 دقيقه در مسجد جمع شدند. نيروهاي ايران زماني به اين روستاها رفتند که ساعتها قبل اين گروه روستاهاي فوق را ترک کرده بودند.

لازم به ياد آوري است که اين روستاها در اصل ترک نشين بوده و چند سالي است که کردها با خريداري زمينهاي اين روستاها در آنها ساکن مي شوندּ از 1000 خانوار ساکن روستاي هفتادان 300 خانوار بومي و شيعه ترک بوده و 700 خانوار کرد و سني هستند که غير بومي اين روستا هستند.

کردها روستائيان را تهديد مي کنند که موطن خود را ترک کنند. روستائيان تورک ساکن اين روستاها اکنون در شرايط بسيار بدي به سر مي برند به طوري که بسياري از آنها در نتيجه تهديد کردها و يا در نتيجه فقر شديد منطقه و روستاهاي خود را ترک مي کنند./

پنج هزار نفر در ايران عضو گروه پ.ک.ک هستند
منابع موثق اعلام مي کنند که پنج هزار نفر در ايران عضو گروه پ.ک.ک هستند. اين گروه در چند منطقه در کردستان و آذربايجان از جمله دره مرگ، گوشت خواران، شيبران، قطور و هشتراک پايگاه و مقر دارند. پايگاه اصلي و مقر اين گروه در منطقه کلارشين شهر اشنويه قرار دارد. اين گروه که در بسياري از کشورها به عنوان يک گروه تروريستي شناخته شده است و رهبر آن در زندان به سر مي برد هر از گاهي در روستاهاي کردنشين آذربايجان و کردستان سخنراني ميکنند و کردها را به بيرون راندن عجم ها از روستاها و شهرهاي آذربايجان ترغيب مي کنند. تبليغات اين گروه و گروههاي مشابه آنها در اين منطقه به حدي شديد است که از چوپانان کرد گرفته تا پيرزنان کرد آماده اند تا کردستان بزرگ را تشکيل دهند.

دولت مرکزي ايران چندين سال است که در مقابل فعاليتهاي اين گروه در داخل مرز خود با مماشات رفتار مي کند. مماشات ايران در قبال اين گروه به حدي است که طرفداران و اعضاي ايراني گروه پ.ک.ک به بهانه دستگيري رهبر خود در ترکيه در چند سال پيش علاوه بر شهرهاي کردستان ايران در آذربايجان اقدام به اهتزاز پرچم پ.ک.ک نموده و پرچم ترکيه را به آتش کشيدند. حاکميت ايران از پ.ک.ک به عنوان يک ابزار فشار به ترکيه استفاده مي کند زماني که نيازي به اين گروه نباشد اين گروه به کوهها پناه ميبرد.

کشتار نزديک است
استراتژي ارضي گروههاي استقلال طلب کرد در ايران بيش از آنکه به زيان حکومت مرکزي باشد به زيان آذربايجاني ها تمام خواهد شد.

هنوز يادمان نرفته است که چند سال پيش کردهاي شهر سولدوز بر روي همسايگان خود سلاح کشيدند و اگر نبود شجاعت و غيرت قاراپاپاق ها سولدوز شاهد يک نسل کشي مي بود
کردها امروز بيش از هر زمان ديگر آماده کشتار آذربايجاني ها هستند چرا که آمريکا را در منطقه حامي خود مي بينند. حکومت ايران به آنها به عنوان يک آريايي درجه اول نگاه مي کند و طبيعتا کشتار هزاران شهروند درجه دوم از نژاد ترک و انتقام عقده هاي تاريخي از آنها استراتژيستها و نظريه پردازان آريايي را خشنود خواهد ساخت.

از سوي ديگر حکومت که کم کم به سوي نژادپرستي پيش مي رود دوست دارد تا به هر راهي که شده آذربايجاني ها را در ايران محدود سازد چه با کشتار چه با بيگانه کردن اين ملت از هويت خود. سياستي که ايران در ازاي کردها اتخاذ کرده است باعث شده است که دسترسي کردها به انواع سلاحها سهل گرددּ امروز نمي توان کردي يافت که به بکارگيري انواع سلاح ها آشنا نباشد. در صورتي که مسئله اي اتفاق بيفتد شاهد تجهيز اينان از جانب برادران عراقي خود خواهيم بود و آن زمان است که جوي خون در آذربايجان براه خواهد افتاد.

وافعيتهاي موجود
کردها واقعيتي انکار ناپذير در آذربايجان
در بسياري از شهرهاي آذربايجان کردها به عنوان اقليت زندگي مي کنند. اکثريت اين کردها در طول دهها سال به خاطر اينکه در آذربايجان امنيت و غذا بود و به خاطر اينکه از زندگي عشيره اي خود جدا شوند و همچنين آماج حمله هاي کومله ها و حکومت مرکزي نباشند، از کوهها پايين آمدند و در شهرها و حتي روستاهاي آذربايجاني نشين ساکن شدندּ اوايل که تعداد خانوارها کم بود آذربايجاني ها اينان را در جمع خود پذيرا شدند٬ غذايشان دادند و جايشان دادند. بعدها وضعيت تغيير بزرگي کرد! کردها که تاريخا غير خود را نمي توانستند تحمل کنند با فرصتهايي که بدست آوردند در موقعيت تاثيرگذار قرار گرفتند٬ قاچاق منبع سرشار درآمد آنان شد. روستايي آذربايجاني يک سال تمام تلاش مي کرد مي کاشت و برمي داشت در صورتي که يک کرد با يک ماه قاچاق از عراق و ترکيه به ايران مي توانست تمام زندگي اين کشاورز را بخرد٬ کم کم زمينهاي کشاورزان خريداري شد و روزي رسيد که در بسياري از روستاها تعداد کردها بر ترکها فزوني يافت ولي در شهرها به روالي ديگر بود.

ناسيوناليستهاي کرد ادعا مي کنند که 80% جمعيت آذربايجان غربي را کردها تشکيل مي دهند. اين رقم درست است يا نه؟

اورميه: در بزرگترين شهر آذربايجان غربي يعني اورميه کردها بعد از مهاجرتهاي سيل آساي سالهاي 1361 تا 1377 توانستند نسبت جمعيتي خود را از 7% در سالهاي اول انقلاب به 26% برسانند و اين بزرگترين تجمع کردها در آذربايجان مي باشد.
سولدوز: در سولدوز کردها بيش از 35% ساکنان شهرها را تشکيل مي دهند.
خوي: در شهر خوي حدود 2%-3% جمعيت را کردها تشکيل مي دهند.
قره ضياالدين: در قره ضياالدين کمتر از 4% هستند.
قوشاچاي: در مياندوآب (قوشاچاي) تقريبا کردي وجود ندارد.
تيكان تپه: در شهر تکاب که همه گمان مي کنند کردنشين است کردها تنها 30% جمعيت را تشکيل مي دهند.
سايين قالا: و در شاهين دژ يا سايين قالا تعداد آنها به 40% جمعيت هم نمي رسد.
سلماس: در شهرستان سلماس 30% از جغرافياي روستاها در دست کردها است ولي در شهر سلماس بيش از 10% نفوس ندارند. و در روستاهاي اطراف نيز جمعيت کردها به 20% نمي رسد.
عربلر: در شهر پلدشت 30% جمعيت کرد هستند.
عربلر-خانا: از پلدشت تا پيرانشهر و مناطق مرزي اطراف آن اکثريت مطلق با کردها مي باشد.

جالب است بدانيم که تمامي کردها به خاطر اينکه ما و ساکنان ترکيه هر دو ترک هستيم نفرت عجيبي نسبت به ما دارند. موقعي که از عجم ها صحبت مي کنند چنان با تحقير سخن مي گويند و چنان دندان نشان مي دهند که احساس مي کني اگر فرصت داشته باشند سر تمامي آذربايجاني ها را خواهند بريد!؟ کردها در نتيجه زندگي سخت خود در کوهستانهاي ايران٬ ترکيه٬ عراق و سوريه که همراه کشت و کشتار بوده است آمادگي روحي کشتار ديگر ملتها را دارند٬ تحقير تاريخي اين قوم عقده هاي فروخفته اي در اينان ايجاد کرده است که در ساليان نزديک همچون آلت دستي در دست خانهاي عشيره خود از هيچ گونه جنايتي عليه ماها خودداري نخواهند کرد.

به هوش باشيم، کلاشينکفها خشابگذاري شده و چاقوها تيز شده اند تا پاکسازي قومي صورت پذيرد.

آياز نجفي – عربلر (پلدشت) آذربايجان

Read more!

جشنواره ايران ما

جشنواره "ايران ما" وسيله اي جهت قرباني كردن آذربايجان در معادلات سياسي جمهوري اسلامي ايران

تعدادي از دانشجويان دانشگاه اورميه اقدام به برگزاري جشنواره اي بنام "ايران ما" كرده اند كه خود از محتواي پشت پرده آن خبر نداشتند. امروز حكومت جمهوري اسلامي ايران با سو استفاده از دانشجويان مظلوم بر سر معادلا ت نامعيني با كردها، قسمتي از سرزمين بيش از سي ميليون آذربايجاني را دودستي تقديم ‌كردهاي مزدور و خائن نموده است. مهمترين مواردي كه در اين جشنواره جلب توجه می کرد به شرح زير ميباشد:

1. در غرفه استانها، غرفه استان آذربايجان غربي بعنوان يك استان كاملا كردي معرفي شده است واين استان بصورت دودستي از طرف مسئولين نظام به كردها بخشيده شده است.

2. قابل ذكر است كه دولت براي اين تحريف تاريخي بزرگ مبلغي بالغ بر 70 ميليون تومان هزينه كرده است.

3. در روز افتتاحيه مراسم يكي از دلاور مردا ن اورميه اي در اعتراض به مساله فوق با مجري برنامه كه ظاهرا كرد بود شديدا درگير شد. در نتيجه اين درگيري فرد معترض ‌بشدت ‌با ضربات ‌چاقوي كردها زخمي شد و جالب اينكه مامورين نيروي انتظامي بجاي دستگيري كردهاي مسلح اقدام به دستگيري شهروند اورميه اي كه شديدا مجروح شده بود كردند و تاكنون از وضعيت نامبرده خبري در دست نيست.

4. در غرفه مربوط به دانشگاه اورميه نيز عكس خري را بصورت بزرگ ترسيم كرده بودند كه بر روي آن نوشته شده بود: اين خر نيست؟!! پر رویی برگزار کنندگان به جایی رسید که پس از حذف اجباری تابلوی مذکور به علت عکس العمل شدید بازدیدکنندگان، اقدام به چاپ موضوعی عکس مذکور در ویژه نامه جشنواره کردند. (پیوست)

5. در اين مراسم نيز طبق معمول اقليت استعمارگر فارس با كت و شلوار و كراوات به تماشاي زندگي ساير ملل ايراني در حالت بدوي می پرداختند.

و در آخر آيا واقعا فريادرسي نيست كه به حقوق مردم رسيدگي كرده و به تجاوزها و جنايت ها پايان بخشد. بيچارگي و توهيني كه هر روز در زنده نگه داشتن آن مي كوشند واقعا بهانه اي براي جنايات تعمدي برخي افراد و گروههاي شوونيست و معلوم حال بشمار نميرود؟! آيا در اين كره خاكي آنقدر مردم با اراده و مصمم پيدا نمي شود كه خردمندي را بر بيخردان تحميل كند ؟!

Read more!

Guney Azerbaycan ve Kurd sorunu

Guney Azerbaycan ve Kurd sorunu;

Milli tefekkur sahibi olan deyerli bir soydashimiz yuxaridaki unvanda faydali bir meqale yazmishdir. Urek agrisi ile orada yazilan s?i ,ortaya atilan fikirleri , analiz ve neticeleri oxurken ifade edilen nezeriyelerin boyuk choxunlugu ile razilashmamaq olmaz. Ancaq bezi munasibetlere aydinliq getirmek uchun bu qisa yazinin faydali olacagina inandigim uchun yaziram.

Her sheyden evvel bunu s?eliyemki, biz azerbaycanlilar ?lli muqedderatimizi teyin uchun Fars shovinizmi ile apardgimiz mucadilenin uzantisi olan Kurd shovinizmi ve yardimchisi olan Rus empiryalizminede eyni zaviyeden baxmaliyiq. Bashqa s?menteqede movcud olan shovinist tefekkurler ve Ermeni dashnaq ideolojisinin esas hedefi Azerbaycan torpaqlaridir. Elbetteki biri-birinin veya bashqasinin elinde alet olmasida inkar edilmez bir faktdir. Sadece biz sivil ve mutemeddin bir millet kimi milli dushuncemize baxish zaviyesin irticai shovinist dogrultusundan uzaqlashdirib arindiraraq b?eki milletlere yashama ve inkishaf etme imkaninin elimizle verilebileceyini subut etmeliyik. Bunun uchundurki modern milliyetchi tefekkurumuz ve Turkchuluk hedefimiz boyuk Elchi beyin tesbit etdiyi dairenin xaricine chixmamalidir.

Bizim ireli surduyumuz Turk edaleti teorisinin esas bin?inde milletlere h? ve saygi prensipleri durarken shubhe yoxdurki, torpaqlarimizin bir qaricinda g?lanlara rehm etmek ?lletimize zulm etmek menasin dashir.

Bugunku dunya siyasetinde ve esasen siyasi hedeflere chatmaq uchun yalanchi tebliqatlarin ve aldatici usullarin rolunu inkar etmek olmaz. Bezi Kurd destelerininde apardigi tebliqatin veya yaydigi xeritelerin her terfli ziyan ve menfi tesirini unutmaqda olmaz. Bu saxtakarligin qarshisinda " Azerbaycan Milli Herkatinin"-da apardigi fealiyeti kuchumsememekle birge kafi sayilmadigida achiq ve aydindir. Bashqa s?desek bizimde tebliqat mashinimiz daha guclu ishlemeli ve tarixi heqiqetleri tam chiplaqligi ile ortaya qoymalidir. Bu davranish milletimize ruh yuksekligi getireceyi ve direnishin artiracagi kimi dunya efkari umumisin-de duzgun xett ustunde ayarliyacagina g?eddinden artiq ehemiyetlidir. Ancaq muteshekkil bir fealiyetin olmadigi halda sistematik tebliqatinda varligindan danishmaq qeyri mumkundur. Bashqa ifade ile desek bu ve buna benzer problemlerimizin helli uchun teshkilat ,tebliqat ve sistematik fealiytin zerureti g?bagindadir. Hele boyuk hadiselere yerikliyen b?izde bashimizin b?z qalmamasi uchun butun milli quvvelerimiz gec olmadan buna fikirleshmelidirler. Onsuz her hansi bir bashariya ulashacagimiz imkansizdir.

O meqalede ishre olundugu kimi butun problemler nehayet muzakire yolu ile hell olunacaqdir. Ancaq her hansi bir muzakirenin arxasinda guc merkezinin dayanmasi ugur qazanmagin birinci shertidir. Onsuz her hansi bir muzakirenin milletimize faydali olacagina inanmaq heqqi danmaqdir.

ona g? biz boyuk potansiyelimizden duzgun istfade edib guc merkezine d?me k?un m? tikebilersek butun engelleri ashacagimiza inana bilerik. El-ele Azrbaycan merkezli dushunce sistemine daxil olan quvveleri guc merkezine d?durmeye chalishalim .

Boyuk Resuloglu 26/04/05

Read more!

نامهاى توركى در كردستان كه به فارسى تغيير داده شده اند

نامهاى توركى در كردستان كه به فارسى تغيير داده شده اند

بخشى از مقاله نام هاى "بيگانه" تركى و عربى- حميد دباغى

ּּּּּּּּּּּּּּּּ

هدف: نامهاى توركى و عربى

از نامهاى تغيير داده شده پيش از تشكيل كميسيون جغرافيا مىتوان به نامهاى زير اشاره نمود: اورمو (---> رضائيه)٫ سالماس (---> شاهپور)٫ تركمن صحرا (---> دشت گرگان)٫ سولدوز (---> نقده)٫ سلاخ (---> بصيرآباد)٫ آق قلعه (---> پهلوى دژ)٫ عربستان (---> خوزستان)٫ بندر انزلى (---> بندر پهلوى). قابل توجه است كه تمام اين اسامى مربوط به مناطق ملى ترك و عرب مانند آذربايجان٫ تركمنستان و عربستان بوده اند.

پس از تشكيل كميسيون جغرافيا سياست فارس سازى شامل تمام نامهاى توركى (و عربى) شهر٫ ده٫ رودخانه٫ كوه٫ بخش٫ خيابان٫ كوچه٫ دشت٫ محله و حتى طوائف شده است. در يكى از اسناد كميسيون گفته مىشود: "اگر در اين اسامى جغرافيايى كلماتى مانند چاى٫ سو٫ بولاق و نامهاى مشابه آن باشند٫ اين اسامى بيگانه مشخص و به فارسى تغيير داده شوند....براى ديگر مناطق كشور كه داراى نام هاى نامناسب و غيرفارسى اند٫ فرهنگستان نامهاى مناسبى پيدا كند." همانگونه كه ديده مىشود با ايجاد تناظر بين "غيرفارسى"٫ "نامناسب"٫ "بيگانه" و "كلمات توركى" آشكارا و عملا زبان ٦٥% از جمعيت كشور كه غيرفارسى است و در درجه اول زبان توركى نامناسب و بيگانه انگاشته شده است.

جاى تعجب نيست كه از نخستين اقدامات اين كميسيون تعويض بسيارى از نامهاى توركى در سراسر كشور و در آذربايجان و نيز برخى نامهاى عربى در عربستان بوده است. به عنوان مثال: ساووج بولاغ (---> مهاباد)٫ آجى چاى (---> تلخه رود)٫ قيزيل اؤزه ن (---> سفيدرود)٫ قاراجاداغ (---> ارسباران)٫ جيغاتى چاى (---> زرينه رود)٫ ميدان چاى (---> مهران رود)٫ سايين قالا (---> شاهين دژ)٫ ميانجى (---> ميانه)٫ قاراعئين (---> سيه چشمه)٫ خيياو (---> مشگين شهر)٫ اوجان (---> بستان آباد)٫ باغيش (---> بخشايش)٫ توفارقان (---> آذرشهر)٫ تاتائوچاى (---> سيمينه رود) .

وضعيت نامهاى عربى چندان متفاوت نبود. پس از آنكه نام نياخاك اعراب ايران از عربستان به خوزستان تغيير داده شد٫ بدون توجه به موجوديت و فرهنگ ساكنين اصلى منطقه٫ مردم عرب٫ نامهاى شهرها٫ رودها٫ دشتها و حتى كوچه ها و محله ها هم تغيير داده شد. مانند: محمره (---> خرمشهر)٫ ناصرى (---> اهواز)٫ فلاحيه (---> شادگان)٫ بنىطرف (---> دشت ميشان)٫ عبادان (---> آبادان)٫ بساتين (---> بوستان)٫ خفاجيه (---> سوسنگرد)٫ ملامير (---> ايذه)٫ حويزه (---> هويزه)٫ گج قارا گؤل (--->گچساران)٫ (اين نام توركى بود)٫ خزعل آباد (---> خسروآباد)٫ خزعليه (---> خرم كوشك)٫ معشور (---> ماه شهر)٫ سيمره (---> كرخه=گاماسب) و غيره.

مى توان گفت كه در عمل كميسيون جغرافيا در تمام مكاتبات و مصوبه هاى خود منحصرا بر اسامى توركى متمركز شده و خواهان تغيير آنها به اسامى فارسى نه تنها در آذربايجان و ديگر مناطق ترك نشين بلكه در تمام سطح كشور گرديده است. در سالهاى ١٩٢٧ وزارت جنگ تغيير اسامى نامهاى ارمنى در ناحيه ماكوى آذربايجان را به هئيت وزراء پيشنهاد كرده بود. با اينهمه عمده نامهايى كه تغيير آنها مورد بررسى قرار گرفت نامهاى توركى مانند قلعه (قالا) جيك (---> عزيز آباد)٫ باخچاجيق (---> سردار آباد)٫ قارا خاچ (---> على آباد)٫ قارا كيليسه (---> امان آباد) بوده اند.

نمونه ديگر در سال ١٩٣٧ مصوبه اى جهت تعويض نامهاى كردى اماكن در استان كردستان پذيرفته شده٫ اما از ٤٤ اسم تغيير يافته اكثريت آنها نه كلمات كردى٫ بلكه همه از نامهاى توركى اين منطقه بوده است. - از نامهاى توركى در كردستان كه به فارسى تغيير داده شده اند برخى از اين قراراند:

حسن اووا قاشيق (---> حسن آباد كوشك)٫ اويول (---> الا)٫ ايچى (---> ايشه)٫ باشماق (---> باشه)٫ بانگلى (---> بنگى)٫ آياق چى (---> پادار)٫ يئكانلى (---> تيكان)٫ چاخيرلى (---> جاگر)٫ آللاه يار (---> خدايار)٫ آشاغى و يوخارى آلتون (عليا و سفلى) (---> زرينه رود بالا و پائين)٫ قوتاق جيق (---> سبزده)٫ كره سى (---> سبز كوه)٫ باش بولاق (---> سر چشمه)٫ آق تپه (---> سفيد تپه)٫ سليمان كندى (---> سليمان كند)٫ سوماقلى (---> سماق ده)٫ قاراقان (---> سياه دشت)٫ قارا گؤل (درياچه سياه) (---> سياه گل)٫ قارا بوغدا (---> سياه گندم)٫ قارا قايا (---> سياه پايه)٫ قاچيان (---> كاميار)٫ قوتلو (---> كبودان)٫ قالاجيغا (---> كلاچك)٫ قاراناو (---> سياه ناو)٫ عرب اوغلو (---> فرخزاد)٫ قيبله بوداغى (---> قبله چشمه)٫ قاراچمن (---> سياه چمن)٫ قاپلانلى (---> كوپلان)٫ قوجوق (---> كوچك)٫ قاشيق (---> كوشك)٫ قالبان (---> گل خيزان)٫ قوزلو (---> گلزار)٫ گلين (---> گلشن)٫ طاهير بوغدا (---> گندمان)٫ ماماق (---> مامك)٫ ساووج بولاق (---> مهاباد)٫ قاميشلى (---> نيستان)٫ يورغول (---> يارگل).

Read more!

Güney Azerbaycanda tarix boyu kürd milliyetçiliği

babek_merendli

Güney Azerbaycanda tarix boyu kürd milliyetçiliği

Tarix boyu kürdler Güney Azerbaycan Türklerine qarşı milliyetçilik ve düşmanlıq gösterib her zaman munasib furset ve güc sahibi olublar Türklere savaş başlatıb saldırıblar.Bu milliyetçilik son illerde ıraqın Amerika Birleşmiş Milletler terefinden işqali ve kürdleri öz amacları doğrultusunda desteklemesi ve son aylarda ıraqın parleman seçkilerinde ve PKK’nın bir terör örgütünden siyasi partıya qabıq deyiştirmesi ve parlemantonın 4 kürsüsüne sahiblenmesi ve kürdistan yürd severler partisinin ikinci sıraya yükselmesi ve celal talibanını başkanlığa oturması bu düşmançılığı ve milliyetçiliği dahada artırıb.

Kürdler Güney Azerbaycan Erazisinda eşiret ve Qebile sistimiyle yaşayan ve son illerde yerleştirilmiş olaraq yaşamaqda olan bir gruptular.Deyiş ve lehce etibariyle hind,Avrupalı soy olaraq sami kökenli ve kültür baxımından umumi türk kültürüne sahibdiler.köçer sistiminde olduqları üçün iller boyu Azerbaycanın verimli torpaqlarına gelib gedmişdiler.kürdler Azerbaycanda seyaset sehnesinde feal olaraq sefevi impiraturluğunun zamanında göründüler.Sefevi ve osmanli impiraturluğunun sınır anlaşmasından sonra bir qısmı bu ve bir qısmı o impiraturluğun terkibine girmişdiler. Bele görünür ki tarix boyu eşiret sistiminden çıxmayan kürdler vahid bir çatı altından yaşamamışlar. Güney Azerbaycadaki kürdler İran adlana ülke ve Türkiye sınırlarında yaşamaqdadılar. Guzeyden güneye terkib sırasıyla milan, celali, şakak, zerza,mamış,hereki qebilelerinden toplanmışdılar. Tarixi Azerbaycan coğrafiyasında savuc bulağ, bane, bukan, üşneviye, sakKız şeherlerinde kürdleşdirmiş ve kürdistan eyaletine bağlıdılar. Yeni kürd seyasetine göre iran ve Türkiye serhedlerinde köç ve qebile terziyle yaşayan kürdler planlı ve amaclı olaraq azerbaycanın batı bölgelerinde bazırqan, maku, xoy, selmas, urmu ve sulduz şeherlerine axın axın yerleşdirilmişdiler. Kürdlerin çoxu yasal olmayan yollarla her iki dövletin Türkiye ve iranın vetendaşlığın daşıyıllar ve yasal olmayan şivelerle bunların çoxu çalışıb ve servet artırmaqdadılar. Azerbaycanda danışılan dilin Türkçe olduğuna göre bunlar Türkiye türkcesinde yaxşi bilmekdediler.

Sovyet birliğinin çökmesinden sonra ve guzey azerbaycanın erazisinin 20 faizi daşnak Ermenilerin ve Rusların elile işqal olması bu furseti eşiret sistimnde yaşayan kürdlere getirdi ki işqal olunmuş erazilere yerleşsinler ve hetta Ermenilerin çox zor şerayitde olduqları ve maddi ve ekonomik sixintıları nedeniyle 2 milyon ermeninin ülkesini terk etmesiyle bele görünür ki bu ülkede kürdlerin planlı yerleşmesi dahada çoxalacaqdır.

Kürdlerin son 10 ilde apardıqları fealiyetleri

(1)-Urmuda selaheddine eyyubi adına kürd araşdırma merkezi kültür ve.

Bu merkez kürdlerin fealiyeti üçün açılan kültür merkezidir. Bu merkezde çoxlu kürd dilinde kitab ve puster, plakard, ve elamiye hazırlanıb ve yayınlanmaqdadır ve Serve adına olan aylık bir dergi neşr olmaqdadır. Bu merkez 1945 de kürdistan cumhuriyetinde aktif olan şair şeref kendi ve 1980 da güneye dönen kürd şair ximenin terefinden idare olunur.

(2)-iran parlemanında kürd millet vekilleri kürd toplumu ve derneyi yaradaraq zaman zaman Türkiye eleyhine sözde kürdlerin haqlarının payimal olması behanesiyle etiraz beyannameleri yayınlamışdılar .Ve Tebriz universitesinde kürd dili ve edebiyatının açılmasını istemişler.2002 de iran anayasasının 15 ci maddesinin icra olunmaması nedeniyle istifa edmişdiler.iran meclisinde kürd fraksiyonu lideri beha edine edeb bir danışmasında urmunun bir kürd şehri olaraq deyerlendirlişmişdir. Bu ifadeler Azerbaycanlıların etirazına sebeb olmuşdur, urmuda yayınlanan nevide Azerbaycan dergisi bu iddialara geniş yer verib ve kürdlerin geçek üzünü ortaya çixardmışdır ve hetta bu millet vekileri fransanın ve sviçrenin kürdleriyle diyaloq quraraq onlarınan ilgidediler ve defelerce fransada yayınlanan kürd t.v kanakalı medya T.V bunların çıxışlarını yayınlamışdır.

(3)- Güney Azerbaycan Şeherlerinde iş yerlerin ve mağazalerin adların kürdçe qoymaqla xalqı bu adlara alışdırmağa çalışıllar ve kürdçe uşaq adları günden güne artmaqdadır

(4)-Abdullah Öcalan teror başı. Terorist başı Öcalanı tutukladıktan sonra güney azerbaycanda yaşayan kürdler maku, bazırqan, ve urmuda Türkiye dövleti eleyhine gösteriler düzenlediler ve sloqanlar atdilar ve urmuda Türkiye konsoloğunu oda çektiler urmuda olan bezi polis merkezlerinin işqalıyla bu gösteriler iran dövleti terefine dönüşdü.

(5)-Eski kürd eşkiyalarını milli qehreman adlandırma

iller boyu Azerbaycan Türklerine qan qusturan kürd eşkiyaları son zamanlarda kürd yazarlar terefinden milli qehreman ve kürd idolları olaraq adlandırmaq ve onların ruhlarına kitablar boğışlanmaqdadılar, onlardan biri şeyx übeydullahdır ki minlerce Azerbaycan türkünü qetl edib , ve hetta yüzlerce kürdü öldüren simko adlı eşkıya kürd kitablarının qehremanı olmuşdur.

(6)-kürdlerin quzey azerbaycanda yatırımları

son zamanlarda quzey Azerbaycan cumhuriyetinde ister irandaki ister türkiyedeki kürdler Azerbaycan türkcesini bildiklerine göre buni san ki bir qenimet bulmuşlar ve quzeye axın etmektediler ve her gün bakıda yatırımlar yatırmaqdadılar buda zahiren Azerbaycan dövletinin yasalarına aykırı olmayan kürdlerin iş hayatları ve küıtür fealiyetleri genel Türklük acısından ve tarixi Azerbaycanın menfeetlerine aykırıdır.

(7)-Terör örgütü pkk, ya maddi ve menevi destekde olmaqda .

iller boyu iran ve Türkiye sınırlarında fealiyet gösteren pkk unsurları bolgedeki kurtlere davamli mikro milliyetçilik duyğusu tezriq etmektediler bölgedeki kürdler toylarında ve sayır merasimlerde PKK’nin bayrağini daşimaqdan ve öcalanin şekilini sineleri üste daşımaqdan çekinmiller .ve qol qola, el ele verib o bayrağın altında halay çekiler.

(8)-ıraqin quzeyinde kürd fedral dövletinin elanından sonra azerbaycandaki Kürtler ve kürdistan eyaletinde olan Kürtler şadlıq mitinqleri yola salib güc gösterdiler ve son günlerde Kerkük süleymaniyede yaşayan türkemen eline üstünluq sağlamaq üçün 70 min iran kürdü saxte kimliklerle seçkilere axin edib ve Amerika birleşmiş milletlerinin himayesi altinda Kürtlerin qazanmasini sağladilar.
babek_merendli

babek_merendli@yahoo.com

Read more!

23 Nisan 1946 Kürdistan - Azerbaycan Dostluq ve Birlik Andlaşması

23 Nisan 1946 Kürdistan - Azerbaycan Dostluq ve Birlik Andlaşması
Deniz Araz

Tarixini bilmiyen bir millet esarete mehkumdur.
M. K. Ataturk
Insan cennete de gozü aciq getmelidir.
A. Şaylan

Bugün, Güney Azerbaycan bağımsızlığını qazanmaq üçün bir sürü sorunla qarşı qarşıyadır. En başda gelen sorunumuz "Ne etmeliyik" sorununa cavab vermememizdir. Fars şovinizminin hansı temeller üzerinde qurulduğunu derincesine araşdırmadığımız üçün, onu ne sayaq yıxacağımızı da bilmirik. Derdi doğru-düzgün belli edebilmediyimize göre dermanda tapa bilmirik. Her kesin ağzından bir hava çıxır, bezen qalxıb qazete çıxardırıq, bezen dernekçilik edirik, bezen federasion qururuq, bezen qurultaylar keçiririk, bezen kor ite xeyir gelmeyen Xatemi imamzadesine ümid bağlırıq, bezen içeride çalışan insanlarımızın çox ağır bir şertler altında çalışdığını, 5000, 10000 tümen üçün buna ona ağız açdıqlarını düşünmeden dışarıda bir sürü şahçıya, Azeriçiye ve manqurtlaşmış türklere konsertler düzenleyib minler dolar zerer ederek, başqa önemli işler üçün maddı imkanlarımızın az olduğundan çox üzüntüyle danışırıq. Çöhreqanlı bey tutulmadan önce günde bir ona telefon edib qorxma biz arxandayiq deye bağırıb çağırırıq, tutulandan sonra qurbağa gölünden ses çıxır bizden ses çıxmır!!!
Yuxarıdsakıların hamısı bir yana, "Siyası iqtidarı" ele keçirmek üçün belli bir planımız olmadığına göre bir gün Çöhreqanlı beyin, bir gün Elçibeyin, bir gün Heyder babanın bir gün … gelib bizi qurtaracaqlarına ümid bağlırıq. Bunların hamısı belli bir başı pozuqluğun göstergeleridir. Istiqlalçılar ordusu özüne ağıllı başlı ceki düzen vere bilmediyi üçün bir sürü yalançı, Bakıda, Ankarada, Tebrizde, Avropa ve Amerikada Azerbaycançılığı özlerine dukkan, bazar edib hereketin doğru-düzgün bir yola düşmesinin önünde bir çox engeller törediller.

Doğrudan ne etmeliyik?

Eceba Tebrizdeki, Bakıdakı, Ankaradakı, Avropa ve Amerikadakı yalançıları qalxıb ortadan qaldırmaq ile ne qeder hedefe yaxınlaşacayıq?

Bir yalançı geder obirisi onun yerini tutar. Bir yalançını Bakıda tanıtarsan, bir başqası çıxıb 100 dollar bir jurnaliste verib istediyi cefengiyyatı yazdırar. Gelin ay yoldaşlar boşuna menlikeri bir yana qoyub el-ele vererek şovinizmin köküne od salıb yandıraq. 40 milyondan artıq bir millet nece olur ki, esaretde yaşasın?!!!

Şairin söylediyi kimi:
Ey can vetendaşım, qulaq as, dinle meni,
Azadlıq qoçaq, iyid ister, eren ister.
Uyma o köhne, paslı laf etmez bize elac,
Birlikdi çaremiz, o da tek sen ve men ister.

Mence birinci addım olaraq azerbaycanlı aydınlar Azerbaycanın hansı sorunlarla bu gün üz-beüz olduğunu ortaya qoymalıdırlar, sorun belli olmadan ona cavab tapmağa qalxmaq pillekanın en sonundakı pilleden çıxmağa benzer. Bir başlanğıç nöqtesi olaraq aşağıdakı qonuların (mevzuların) mübahise edilmesini fikir yoldaşlarımıza önerirem.

1- Şovinizmin hansı temeller üzerinde qurulduğu (mesela Iran sözcügünün haradan çıxması ve ne zamandan beri qullanılması).
2- Iyirminci yüz ilde türk-kürd ilişkileri.
3- Güney Azerbaycanın coğrafi sınırları.
4- Türkiye ve Güney Azerbaycan ilişkileri.
5- Iyirminci yüz ilde Güney Azerbaycanda ermeni ve türk ilişkileri.
6- Azerbaycanın baş qaldırdığı durumda Kürdüstan ve Tehran ilişkilerinin hansı yönlerde gelişebileceyi (tekamül edebileceyi).
7- Siyasi iqtidarı ne sayaq ele keçirmemiz.

100 fayızda başqa meselelerde var ki, onları deyerli yoldaşlarımızın belli edeceyini umud ederim.

Yuxarıdakı sıraladığım nöqteleri göz önünde tutaraq keçmişdeki kürd-türk ilişkileri ve bu ilişkilerin gelecekde hansı yönlerde gelişe bileceyinin indiden mübahise etmeliyik, deyişik sinaryoları düşünerek, hazırlıq görmeliyik.

Kürdler ve türkler arasında heç bir sorunun olmadığını ve ya sorunların tekce Tehran terefinden töredilmesini savunanlar (müdafie edenler) ve ya bunları araşdırmağa qalxanlara irqçı, faşist damğası vuranlar ve ya her şeyi istiqlalı elde etdiyimizden sonraya buraxanlar, burunlarının ucundan ileriye görmeyebilen insanlardırlar.

Türkler ve kürdler arasında gelecekde ne biçim anlaşmazlıqların ortaya çıxabileceyini indiden göre bilmemiz üçün, keçmişdeki yaxın tariximize bir göz atmalıyıq. Onlardan lazım olan dersleri çıxartmalıyıq, yoxsa Tehran çox rahat ortalığı qarışdıra bilecekdir ve bunun üçün de indiden çirkin planlarını heyata keçirmekdedir. Urmunu gelecekde ikinci Qarabağa çevirmek üçün Tehran çoxdan herekete keçmişdir. Urmu civarında olan kürd beylerinin 1945-46 da olduğu kimi sabah da Tehran ile el-ele verib Azerbaycana qarşı hücuma keçmelerini indiden görmeyen insanlar bölgedeki durumu ve tarixi bilmeyen ve ya da xoşxeyal insanlardırlar. Tebii ki, biz insanlar arasında her hansı serheddin olmasına qarşı ola bilirik, amma bölgedeki ve dünyada olan gerçekler bizim istediyimizin tersinedirler. Fikir verin ki, Ismayil Simitkolar (1) neden meydana çıxabilmışdirler?

Ona göre ki, Qarabağda olduğu kimi o zamanda azerbaycanlılar yatmışdırlar. Bu gün de Ismayil ağa Simitkolar kimi çıxa bilerlermi?

Neden ki, yox, Tehran var gücü ile ele birilerinin çıxmasına yardım edecekdir. Aşağıdakı çevirdiyim yazıyı oxuduğunuzda göreceksiniz ki, o zaman kurd temsilçileri 23 nisan 1946-da imzalanan dostluq ve birlik andlaşmasını öz könülleri istediyi üçün yox, belke Sovetlerin ve Quzey Azerbaycanın (2) basqısı altında imzalamışdırlar. Yarın artıq Sovet basqısı ortada olmayacaqdır. Moskva ve Tehranın kurdleri Azerbaycana qarşı qışqırdacaqlarını indiden görmeyen insanlar dünyada geden politikayı bilmiyen insanlardirlar.

Ne etmeliyik?

Bölgenin başqa bir Yuguslaviyaya çevrilmesinin qarşısını almaq üçün hansı addımları götürmeliyik?

Men kesinlikle milletler arasında düşmençilik yaratmağa qarşıyam. Amma, eyni halda Urmiye, Salmas, Makı, Sulduz taleyinde kurd beyleri Kurdistan Demokrat Partiyasına ve … buraxmağıda aptalıqdan başqa bir şey görmürem. A. Şaylanın sözünü bir daha xatırlatmalıyiq "Insan cenete de gözü açıq getmelidir".

Yaxın keçmişimizin üstünü kül basmış olayları (hadiseleri) deşeleyerek üze çıxardıb tutduğumuz yolda daha gözü açıq yürüyeceyimize yardımçı olmasına inanaraq aşağıdakı çevriyi xitmetinize sunuram (teqdim edirem).

Yalnız çevirmeni oxumadan önce bir nöqteye diqqet etmenizi isterdim; kitabın yazarı bir yabancı olduğu üçün o zaman Rza şah rejimi terefinden türk şeherlerine verilen fars adlarını işletmişdir. Şovinistlerin oyununa gelmiyerek diye men o şeherlerin türkce adlarını vermişem.

Kürdüstan ve Azerbaycan torpaq anlaşmazlıqları

Kürdüstanda zaman özereklikden (muxtariyyetden) önceki döneme geri alına bilmezdi. Kaqağa (3) kürd ordusunun eyitmekle (telim etmekle) çox meşğuluydu, kürd ordusu Sovetler Azerbaycandan çekildikden sonra kürdlerin elde etdiklerini qoruya bilsin deye, 1941-de Sovet işğalında qismen dağılan qışlaları, cümhuriyyet ordusunun qullanması (istifade edilmesi) üçün yeniden imar edilmişdir, nisan (aprel) ayında ruslar terefinden 1200 Barzani(4) en gözel silahlarıla donatılmışdırlar (Mücehhez olmuşdurlar).

Barzaniler 1943 ve 1945-de Quzey Iraqda baş veren üsyanlarda elde etdikleri tecrübeleri ve önderlerinin sert disiplinine göre, qebilelerden oluşan Iran kürdleri ve cümhuriyyetin bezenib süslenmiş xam ordusuyla qiyasda, ordunun en deyerli gücü hesab olunurdular. Nisan ayında onlar (Barzaniler) güneye doğru yola düşerek Seqqiz şeherinin yuxarısında yerleşdiler. Iran ordusu da bundan önce Seqqizde güclendirilmişdir. Eyni halda Ürmiyenin batısındakı dağlarda yaşayan böyük Şikak(5) ve Herki(6) boyları güneyde Barzanileri Iraq sınırının batısında desteklemek üçün toplaşırdılar. Bu arada Qazi Mehemmedin(7) en çox qorxduğu şey Kürdüstan ve Azerbaycan arasında çıxabilecek çatışmaydı. Azerbaycan Kürdüstanı öz hakimiyyeti altında tutmaq isteyirdi. Bu arada Azerbaycan ordusu irq baxımından iki hökumet arasında cebhe oluşturan bir neçe şehri ele keçirmişdir, bu şeherler bunlardan ibaret did: Urmiye gölünün batısında yer alan 35000 nufuslu Xoy şeheri, çoxunluğu azerbaycanlı amma, batı böyründe yerleşen dağlarda yaşayan kürdler, 50 kilometr güneye yerleşen türklerin sayısı kürdlerden çox olan 12000 nufuslu Salmas şeheri, gölün merkezinin batısında yer alan 55000 nufuslu Urmiye şeheri, çoxunluğu türk ve 8000-i mesihi, bir çox kürdün qafasında Soyuqbulaq (Mahabad) şeheri ile kükumet taxtı üçün yarışan şeher ve gölün bir neçe kilometr güney doğusunda yer alan 8000 nufuslu Cığatı (Miyandoab) şeheri, çoxu azerbaycanlı amma kürdler qismen de olsa oranı özlerininki hesab edirdiler. Doğal coğrafi arayan kürdler 152 km uzunluğunda olan Urmiye gölünü özlerinin serhedleri olaraq düşünürdüler, buna baxmayaraq ki, nufuslarının çoxu Azerbaycan türkü olan Urmiye, Salmas şeherleri de o sınırın içine düşürdüler. Gerçi bu belli deyil ki, bu dörd şeherin türkce danışan nufusu, kürdüstan içinde yer almağı istirmişler ya yox, bu da bellidir ki, Azerbaycan türklerinin arasında bezileri tutucu Soyuqbulağı inqilabçı Tebrize tercih edirdiler.

Kürdüstan - Azerbaycan andlaşması.

Nisan ayının ortalarında Sovet danışmaları Tebriz, Urmiye ve Soyuqbulaqda bir neçe addım götürerek iki kökumeti bir araya getirerek, aralarında olan anlaşmazlıqların görüşülmesini sağladılar.

Görüşme yeri Tebrizidi, kürdleri Qazi Mehemmed, Mehemmed Huseyn Seyfqazi, Seyid Abdullah Gilani, Emir xan Şikak, Reşid bey Herki, Zero bey Herki ve Uşunlu Qazi Mehemmed Xizri temsil edirdiler. Heyetin terkibi ki, onda Sovet konsulu Heşimovun tesiri var idi, bunu gösterir ki, bölgesel sorun, bölgesel anlaşmazlıqlar Urmiye gölünün batısında yerleşen kürd boyları üçün böyük önem daşıyırdı. Azerbaycan cümhuriyyeti, Cefer Pişeveri, Hacı Mirzeli Şebisterli, Sadiq Padigan, Selamullah Cavid ve Mehemmed Biriya temsil edirdiler.

Kürd qaynaqlarına göre 23 nisan 1946-da imzalanan dostluq ve birleşme anlaşması, görüşmelerin keçirildiyi yerde, yan otaqda yer alan Sovet temsilçilerinin basqısı altında yapılmışdır. Sovetlerin tutumu, kürdlerin Urmiye gölünün batı yuxarısında olan torpaq iddealarına qarşı heç de ümid verici deyildi. Sovetler sınırların kesin belli edilmesini Türkiye ve Iraqdakı kürdlerle birleşdikden sonraya buraxılmasını isteyirdiler. Son analşma bölgesel anlaşmazlıqları göz ardı ederek imzalanmışdır.

23 Nisan 1946-da imzalanan Dostluq ve Birlik andlaşmasının metni:

1- Iki teref her harada ehtiyacları teqdirde bir-birinin bölgesinde resmi temsilçiler tuta bilerler.
2- Azerbaycanın içinde kürdlerin sayısı kürdlerden çox olan bölgelerde kürdler dövlet işlerine atancaqlarmış (teyin dileceklermiş) ve eyni iş kürdüstanda yaşayan türkler üçün de görülmelidir.
3- Iki kökumet ekonomik sorunları hell etmek üçün Ortaq Ekonomik Komite oluşturacaqlar. Komitenin qerarları iki dövlet başçısı terefinden gözden keçirilecekdir.
4- Gerek görüldüyünde iki ölke herbi birlik oluşturaraq bir-birine gereken yardımı edecekler.
5- Iran hökumeti ile her hansı bir danışığı iki dövletin onayını alandan sonra aparılması uyğundur.
6- Azerbaycan hökumeti öz torpağı içinde kürdlerin kültür ve dillerinin gelişmesi üçün gereken addımları götürecekdir, eyni işi kürdler hökumeti de görmelidir.
7- Iki xalqın tarixi dostluq ve birliyini zedelemeye qalxan her hansı bir şexs ve ya onların milli birliyini dağıtmağa qalxan birisi her iki millet terefinden cezalandırılacaqlar.

Andlaşma bütün temsilçilerin imzasını daşıyırdı. Gerçi imzalıyan kürdler Sovet dostlarının davranışından heç de memnun deyildiler, amma, başqa üz tutacaq heç bir yer yox idi. Tehran bunu öyrendiyinde ki, Iranın iki eyaleti bir andlaşma imzalayaraq iki bağımsız dövlet kimi bir-birine resmi temsilçi gönderecekler çox qorxuya düşmüşdü. Ne ise, sonra Qevamullseltene Azerbaycanın 5-ci maddeni göz ardı etmek isteyinden yararlanaraq (istifade ederek) Tebriz ile bir anlaşma imzaladı. Andlaşma Kürdüstanın tam onayını almamışdı. Iran hökumeti iki eyaletin arasında hell olunmayan torpaq iddealarından ki, kürdlerin Tehranla qiyasda daha çox Tebrizden rahatsız olmalarına sebeb olmuşdu, gözelce yararlandı.

Anlaşmanın bir maddesi, Sovetlerin qoruma çetrinin bölgeden çektiyi zamanın yaxınlaşdığı üçün Qazi Mehemmed terefinden beyenilmişdir. O, 4-ci madde idi ki, iki dövletin savaş zamanı bir-birine yardım etmesile ilgiliydi. Soyuqbulağa döndüyünde Qazi bir qrup ordu ve hökumet adamını çağıraraq Azerbaycanı savunmaları üçün and verdirdi. O, yalnız ümid ede bilirdi ki, Azerbaycan da öz payında Kürdüstanı savunacağı haqda verdiyi sözü tutacaqdır; ne tekce buna göre ki, Qazi onların (azerbaycanlıların) herbi cesaretini yüksek deyerlendirirdi, belke o bunu anlayırdı ki, kommunistlerin Tebrizde başçılıq etdiyi hökumet hem ideoloji, hem de mesafe baxımından sovetlere çox yaxi idi.

Kürdlerde belli bir memnuiyyet herbi anlaşmadan var idi. (Azerbaycan ile imzalanan herbi anlaşma) ona göre ki, anlaşma ele bir dövlet ile dövlet ile imzalanmışdı ki, onun yaşaması böyük bir güc terefinden qarantiye alınmışdır.

(Kitabın Adı: The Kurdish Republik of 1946, yazarı: Üilliam Eagleton Jr, Basın ili: 1963, sehife: 81-82)

Ayaq notlar:

1- Ismail ağa Simitko, Şikak boyunun başçısı, 1917-de Asorilerin dini önderi Marşimon* ve onun ile gelen adamları Köhne şehirde verdiyi qonaqlıqdan sonra öldürdüyü üçün Urmiyede minlerle azerbaycanlının Asorilerin eli ile öldürülmesine zemin hazırlamışdır. Onun etdiyi cinayetler hele de Urmiyede diller ezberidir. 1930-da dövlete teslim olmaq üçün Uşnu şeherine getdiyi yolda dövlet güclerinin qurduğu kemine düşüb öldürülmüşdür.
2- Sovetlerin Urmiye ve Tebriz konsulluğunda çalışanların çoxu Q. Azerbaycandandırlar ve onlar Sovetlerin Azerbaycan politikasını önemli bir ölçüde etkiliye bilirdiler.
3- Selahetdin Kazimov, Sovet ordusu terefinden kürd ordusunu etitmek (telim) üçün teyin edilmiş şexs idi. Kürd yoldaşları onu çox sevdikleri üçün ona "Kaqağa" adi vermışler.
4- Iraqda Erbil şeherinin quzeydoğusunda yerleşen ve barzan şeyxine bağlı olan kürd boyunun adı.
5- Urmiye gölünün batısında yerleşen kürd boyu.
6- Urmiye gölünün batısında yerleşen kürd boyu. Herkilerin böyük bölümü qışda Iraqda ve yayda G. Azerbaycanda Dalanper (Urmiye civari) dağlarında köçeri bir yaşam yaşıyırlar.
7- 1946-da qurulan Kürdüstan cümhuriyyetinin başçısı.

* Türkiyenin güneydoğusunda yerleşen Asorilerin önderi. 1945-de onun başçılığında Asoriler Hakkariyi buraxaraq Urmiye ve Salmas ovallarında yerleşmişdirler.

Read more!

سویوق بولاق نامی فراموش شده

مقالات زیر برای اولین بار درشماره 3 نشریه چنلی بئل(ویژه نامه آذربایجان غربی) به چاپ رسیده ، به جهت اهمیت مطالب و استقبال چشمگیر از این شماره واتمام نسخه های چاپ گردیده مقالات مندرج این شماره متناوبا در سایت آذرسس قرار گرفته و انتشار خواهد یافت.

سویوق بولاق نامی فراموش شده

زهره وفایی

سال 1248 ش. را بايد در واقع سال شروع تعدي هايي از نوع جديد به اراضي دايمي آذربايجان به حساب آورد . ضعف حكومت مركزي و در برابر آن به اقتدار رسيدن دو همسايه شمال و شما ل غرب ا ين منطقه ( روس و عثماني ) زمينه را براي نا آ رامي منطقه، كاملا مهيا نموده بود . زياده خواهي اين دو ابر قدرت و احساس نگراني و تهديد از سوي يكديگر با لطبع مزيد بر علت شده و مقدمه اي براي نا امني و نا آرامي هايي متعدد منطقه بود كه متاسفانه وجب به وجب خاك آذربايجان سهمي از اين فجايع تاريخي را از ا ين گذر داراست. منطقه مورد بحث اين مقا ل ((ســويــوق بــولاق و حــومــه)) در اين تاريخ تحت امر مظفرالسلطنه نامي قرار داشت كه حسب الامر شجاع الدوله حاكم خوي و سلماس به اين سمت گمارده شده بود. مشيرديوان والي حكومت كردستان از غيبت چند روزه مظفرالسلطنه استفاده نموده و (علـــــي خان ارشد فيض الله بيگي) را كه ا ز بزرگان ايل فيض اللهي بود به جاي مظفرالسلطنه منصوب و روانه منطقه مي نمايد. وي افرادي را از ايل خود به سمت كلانتر، داروغه بازار، كشيك باشي، فراشباشي، باشما قچي باشي، آبدارچي باشي ..... منصوب مي نمايد و با آوردن افراد مسلح از ناحيه كردستان به عنوان كشيك چي هاي دولتي در وا قع عنان اختيار منطقه را در دست مي گيرد. هزينه تمامي اين منصوبين خــاني از مردمان عادي شهر و روستا ها و حتي مسافران و عابران گرفته ميشد و به جهت سكونت اين لشگر تحميلي، خانه چندين تن از متوليان و معتمدين سويوق بولاق به تصرف ا ينان در آمده بود. ( ملا غفور امام جمعه، حاجي ملك الكلام، خليل خان خويلو، عبدالله خان منصور... ). عليرغم اينهمه نيرو ا لبته شبي نبود كه دزد به منازل و دكانهاي مردم نزند و مردماني بيگناه كشته نشوند. ا ز مكري و تيلكوه دزدهاي مشهوري جهت سرقت اموال مردم داوطلب مي شدند و بي هيچ مزاحمتي اين كار را مي كردند. در چنين اوضاعي بسياري از بزرگان و عالمان و تاجران و ثروتمندان سويوق بولاق براي در امان ماندن از تعرضا ت اشغالگران خود را به تابعيت روس يا عثماني در مي آوردند و بدين طربق صف بندي جاهلانه اي فيمابين اهالي منطقه بوجود آمد كه ساليان سال دوام يا فت و بصورت يك امر عادي در آمد. در سال 1281 ه.ش با شروع جنگ جهاني اول قواي روس بلافاصله منطقه مورد بحث را اشغال نمود و ا ين نفوذ را بيشتر در مناطق سوق الجيشي و بازرگاني و نظامي تقويت نمود. سلطان عثماني در يك تاكتيك جنگي شيخ حسام الدين و شيخ نجم الدين (دو ايل باشي كرد) را با فرمان جهاد عليه قواي روس وارد خاك آذربايجان نمود.

تفنگداران اوراماناتي و مريواني وظيفه مشايعت اين دو شيخ را به عهده داشتند. در مسير حركت بيگ زاده هاي عشاير و ايلات كرد هر يك با چند سوار مسلح به اين اردو مــــــي پيوستند. در ماه صفر سال 1333 ه.ق اين اردو وارد سقز شد و اردوي مجهز گورك و سرشيو را نيز از اين شهر همراه خود نمود و روز بعد عازم سويوق بولاق شدند. در هنگام عبور از بانه محمد خان حاكم بانه را دستگير و تيرباران و اموالش را غارت نمودند. بقيه اهالي بلافاصله بيرق عثماني را بر درخانه هايشان آويختند و منتظر حوادث بعدي ماندند. اردوي شيوخ با بيرق نصرمن الله وفتح القريب و اردوي عثماني با بيرق ماه و ستاره پيشاپيش اين اردو به حركت در آمدند. در مسير اين اردوي نجات بخش!! هيچ منزل، مغازه و مزرعه اي در امان نمي ماند. درهمين اوان حسب الامر دولت، متصرف پاشا با ششصد نفر عساكر و قورخانه با توپ و تجهيزات از راه رواندوز به سويوق بولاق حركت نمودند تا به اردوي نجات بخش بپيوندند. محمد حسين خان سردار، والي سويوق بولاق با وجود اينكه تابعيت ضمني روس را داشت به پيشواز اردو در آمد در حاليكه در همين روز قنسول روس با اتباع خود از سويوق بولاق به قوشاچاي فرار نمود و اتباع خود را در سويوق بولاق تنها گذاشــــــت. شجاع الدوله ا ز تبريز به حمايت كنسول روس در آمد و قوايي مجهز به قوشاچـــــاي اعزام نمود.

چند روز بعد قواي روس (شجاع الدوله) و قواي عثماني (متصرف پاشا) در حومه قوشاچـــاي و سويوق بولاق به هــم رسيده و مشغول نــبرد شدند. دو روز و دو شب تمــام شش هــزار نفر لشگر مختلط از ترك و كرد و عرب و فارس و عشاير و اهالي محل با توپ و تفنگ و قداره و چوبدست نزاع نمودند و نهايتا فتح و ظفر نصيب قواي عثماني گرديد. كليه اموال اهالي منطقه اعم از سويوق بولاق، قوشاچاي و روستاهاي مسير اردو به اتهام تابعيت روس به تصرف قواي مهاجم درآمد و بسياري از مردمان بي گناه كشته شدند. سردار والي، حاكم سويوق بولاق و مظفرالسلطنه والي قوشاچاي دستگير شدند. مولانا شيخ شرفكند كه همراه متصرف پاشا از سويوق بولاق آمده بود حاكم قوشاچاي گرديد و در جلسه اي كه با حضور شيخ حسام الدين و شيخ نجم الدين و شيخ عرف و عشاير بانه، گورك، مريوان، دهبكري، مامش و پيران تشكيل يافت تصميم بر اين گرفته شد كه اردو به دو قسمت تقسيم شده و يك قسمت به جهت تصرف اروميه و يك قسمت به جهت تصرف تبريز روانه شوند. ارومــيه دو روز بعد بدون هيچ ممانعت به تصرف در آمد و روز بعد خبر سقوط مراغه رسيد. پس از قتل و غارت هايـي فجيع كه از سوي اين اردوي مسلح كرد كه تحت حمايت موقت دولت عثماني در آمده بود صورت گرفت اين اردو وارد تبريز شد. پانزده روز اين اشغال به طول انجاميد در روز پانزدهم شجاع الدوله كه به صوفيان فرار كرده بود در معيت سالدات هاي روس به تبريز هجوم آورد و پس از چهار ساعت جنگ و گريز شهر را متصرف شدند و هر آنچه كه ا ز دست قواي اردوي نجا ت بخش به جا مانده بود اين بار توسط اردوي سالدات ها غارت گرديد. متصرف پاشا با شنيدن خبرتصرف تبريز توسط قواي روس از اروميه خارج و به سويوق بولاق عقب نشيني كرد. شيخ عارف به موصل گريخت و ديگر اكراد هر يك به گوشه اي پراكنده شدند. بنا بر روايت تاريخ نگاران بي طرف در فروردين ماه اين سال در تمامي سويوق بولاق حتي يك سقف سالم نمانده بود تا اهالي از بارانهاي بهاري بدان پناه ببرند!

در كنار اين بي خانماني پيشرفت قواي روس در منطقه كماكان ادامه داشت و طولي نكشيد كه از بندر انزلي تا بانه در اختيار قواي روس قرار گرفت. ((گوبرناد)) منتخب روس در سويوق بولاق و حومه حاج وهاب خان اردلان بود. ريال از حيث اعتبار ساقط و ليره روسي وارد چرخه معاملات گرديد. حاج وهاب اردلان در مدت پنج ماه والي گري ليره هاي بسياري اندوخت و ثروت فراواني بهم زد. دولت ايران براي جلوگيري از پيشرفت روز افزون قواي روس مجددا دست بدامن عشاير كرد گرديد و شيخ محمود از شيوخ جاف و ايل همه وند را (از منطقه سليمانيه) به همراه عباس بيگ نامي راهي منطقه نمود. در اين روزها اهالي سويوق بولاق در خانه هاي يهوديان سرشيو پناه گرفته بودند. اولين اقدام شيخ محمود و همراهان غارت خانه هاي يهوديان سرشيوي بود. اهالي مستاصل كه از سرشيو به سوي سويوق بولاق در حال فرار بودند توسط قواي آقا صالح رنگه ريژان (از عشاير جاف) مورد قتل عام و تجاوز قرار گرفتند و تعداد بسيار اندكي توانستند به سويوق بولاق برسند. جنايات رنگه ريژان به حدي شنيع بود كه شيخ محمود تصميم به اعدام وي گرفت اما قاضي فلاح مانع او گرديد. معهذا عليرغم حضور شيوخ كرد و گوبرناد هاي محلي در راس امور، قواي روس تنها در يك روز پانصد نفر از محترمين و معتمدين سويوق بولاق را قتل عام نمود بي آنكه كسي مانع كارشان گردد. اين قتل و غارت مدت دو سال تمام هر از گاه توسط قواي روس، عثماني، كرد و يا حتي دست نشاندگان دولت مركزي ايران ادامه يافت. مردمان بومي و صاحبان اصلي روستا ها و شهرها بدون هرگونه مدافعي مورد تجاوز ارضي، مالي و نفسي مي گرديدند. در صد بسيار بالايي از اهالي به مراغه، تبريز و يا اروميه و تهران مهاجرت اجباري نمودند.

دركنار بلاياي فوق الذكر اهالي سويوق بولاق در اوايل سال 1335 ه.ق خبر اسكان اردوي نظامي بريتانيا را هم در مسير راه سقز به سويوق بولاق در يافت نمودند. با ورود اين اردو اوضاع آشفته تر از پيش گرديد. بريتانيا علت حضور اردوي نظامي خود در منطقه را كشتار آسوري ها و ارامنه مورد حمايت بريتانيا بدست اسماعيل آقا سيمتقوي شكاك اعلام نموده بود. اما اين ظاهر امر بود چراكه قواي بريتانيا حامل مقاصد ديگري بودند. استقرار ايلات تحت حمايت خود در برابر قواي روسيه مقصد اصلي آنها بود. فلذا اين بار اهالي بي پناه تيكان تپه و صايين قالا آماج تجاوزات ارضي قلدرانه بريتانيا قرار گرفته و مجبور به ترك خانه هايشان و تحويل آن به آسوري ها و ارامنه رانده شده از روسيه گرديدند. در حاليكه همه متوجه تيكان تپه و صايين قالا شده بودند به ناگاه بحري بيگ از عشاير كركوك با سواران مسلح از مرز گذشته و يكسر به سويوق بولاق هجوم آورد. در عرض نيمروز شهر بلاصاحب را تصرف و تمامي قواي روس و فارس را از شهر بيرون راند و يا به هلاكت رساند. سپس به قواي بريتانيا پيغام فرستاد كه در قبال تحويل سويوق بولاق به اين قوا، تقاضاي هزار تغار گندم را داد. دولت بريتانيا به تاجر باشي فاضل و قادر خان (معتمدين محل) دستور داد تا اين مقدار گندم را تهيه نمايند اما با وجود قحطي و جنگي كه شش سال پياپي گريبانگير منطقه بود امكان تهيه اين مقدار گندم محال مي نمود. فلذا بحري بيگ به دريافت چهار صد ليره انگليسي راضي شد و سپس به سوي سليما نيه عقب نشست.

منطقه سويوق بولاق و حومه در سال 1337 ه.ق پس از آنكه بارها و بارها بين قواي روس و عثماني و كرد و ارامنه .... دست بدست گرديد نهايتا به نام منطقه ((ثلاث)) تحت حكومت توافقي محمد سعيد مرزه (سرشيو)، سيف الله خان مظفرالسلطنه (سقز) و عبدالله بيگ (مكري) قرار گرفت. اهالي كه نياز به آرامش داشتند به اين وضعيت تن داده و در واقع در واگذاري دو سوم منطقه به كردهاي مهاجم هيچ اختياري از خود نداشتند. چراكه قواي روس و انگليس و دولت مركزي ايران-هر يك بنا بر مصالحي-خواهان چنين وضعيتي بودند و عملا از اكراد در اين اشغالگري ها حمايت مي نمودند. دولت عثماني در اين تاريخ عملا از هم پاشيده بود. حبيب الله خان تيكلو، عبدالقادر خان تيكلو، آقا صالح رنگه ريژان (كه در زمان رضا خان نام سلطان پناه را براي خود انتخاب نمود و از نزديكان وي گرديد) و رستم خان از عشاير كرد هر يك به والي گري منطقه اي انتخاب شدند. براي خريدن مقام پرداخت پنجاه الي صد تومان به كنسول گري ها كافي بود و براي كساني كه داراي چندين سوار مسلح از خدا بي خبر بودند تهيه اين مقدار وجه ابدا مشكلي نداشت. هنوز چيزي از اين انتصابات نگذشته بود كه خبر رسيد اسماعيل آقا سميتقو سردار ارشد قارداغلي را شكست داده و خوي، سلماس، اروميه و تمامي توابع را تصرف نموده و به سوي ايالات ثلاث در حركت است. دولت مركزي ملك زاده نامي را با هزار ژاندارم و توپ و قورخانه براي حفظ منطقه ثلاث روانه نمود اما ملك زاده به جاي انجام ماموريت به عيش و عشرت نشست و سميتقو در عرض بيست و چهار ساعت سويوق بولاق را تصرف و علاوه بر قتل افراد بومي بيش از هفتصد ژاندارم را نيز اعدام نمود و سپس حمزه آقا مامش را حاكم سويوق بولاق نموده و خود به چهريق مراجعت نمود. حاج زمان خان كه خود را براي اين مسند مستحق تر ميدانست به سقز و بانه رفته و از ميان ايلات و اقوام خود دهها فرد داوطلب را جمع آوري نموده و به بهانه حفظ سقز از تعدي سميتقو، شهاب السلطان والي وقت سقز را ساقط و بعد نامه اي به سميتقو نوشت و اعلام فرمانبرداري از وي را نمود و سميتقو نيز واليگري سقز را به وي داد! حال و روز مردمان منطقه ثلاث را در چنين شرايطي ميتوان تصور نمود كه چه روزهاي سختي را مي گذراندند. هر خانه موظف به تامين و تهيه محل خواب و خورد و خوراك ده الي بيست سوار كرد بود كه تهيه علوفه اسب و قاطر آنان نير علاوه بر اين بود... بايزيد آقا و كاك الله كرد كه نام خود را به ((خادم پهلوي)) تغيير داده بود، هر شب با هفتاد سوار به غارت منازل و مغازه و انبار و طويله هاي سويوق بولاق هجوم مي آورند و هر شب به سلامت به پناهگاه خود بر مي گردند. اهالي بومي كلا خلع سلاح شده اند و همه امور شهر به ژاندارم هاي شاهي باز گذارده شده است!!

روستا هاي قالا جيني، درگاه سليمان، خيدر، حسن سارالان، تالا جار، تاخت، قيز آباد، گول باغي، ليلان، گول تپه، كهريزه، طاطايي، صاحب، قارقار، كرفتو، حماميان، ساراي، گيسلان، خورخوره، رحيم خان، سليمان كندي، زرزرا، چوپلو ...... چنان تاراج گرديدند كه اگر كسي هم از اهالي زنده مانده بود با مهاجرت به نقاط ديگر عملا روستا ها خالي از سكنه گرديدند و برخي از آنها امروزه كاملا محو گرديده اند. در ادامه سياستهاي جابجايي مرزها با جابجايي اقوام رضا خاني بود كه در تاريخ 8/8/1308 اسماعيل خان بهادر بعنوان حاكم سويوق بولاق به همراه حسن خان معين مامور مذاكره با مقامات ترك در ايغدير گرديد. در تاريخ 23/2/1309 كلنل لورنس انگليسي در سويوق بولاق مشاهده ميشود. (راپورت نمره 102 – اسناد ملي) در تاريخ 3/11/1306 اخباري در رابطه با اتحاد ارامنه واكراد بر عليه ترك ها بدست ميرسد كه مركز اين اتحاد سويوق بولاق است. (اسناد ملي – ن) در تاريخ 1/ 10 / 1306 دكتر ظهرابيان مبلغ نامي اتحاد اكراد و ارامنه در سويوق بولاق فعاليت مي كند. (اسناد ملي . ك – 1421) در تاريخ 6 / 11 / 1306 تعداد 9 نفر از مبلغين اتحاد ارامنه و كرد با نقشه كردستان بزرگ و ارمنستان بزرگ در سويوق بولاق دستگير و به موطن اصلي مراجعت داده ميشوند!! (اسناد ملي – ن – 122002).

با اين اوصاف سياست هاي ديكته شده انگليسي براي پهلوي در راستاي محو كامل ترك هاي مسلمان از روي زمين تا آخرين نفر ، جامه عمل پوشيده است وقتي كه امروزه در نقشه ها و آمار هاي رسمي كشوري ( مهاباد ) را به جاي ( ساوجبلاغ ) نوشته شده مي بينيم و از نفوس آماري سال 1300 ه.ق در برابر 2500 سكنه ترك سويوق بولاق و جمعيت كوچنده كرد موصل و سليمانيه به تعداد متغير 3 هزار نفر، امروزه مهاباد منطقه كرد نشين مطلق معرفي مي گردد. جابجايي اقوام و ملتها در طول تاريخ بصورت امري اجتناب ناپذير همواره در جريان بوده و هست. اما آنچه كه بر سر آذربايجان و آذربايجاني بويژه در طول دويست سال اخير آمده است از يك واقعه تاريخي به يك فاجعه تاريخي تبديل گرديده است. اگر امروزه پر جمعيت ترين ديازپوراي جهان را بعد از قوم يهود آذربايجانيهاي مهاجر دارند، بايد كه ريشه را در چنين حيله هاي سياسي جست. آيا تاريخ هنوز در تكرار است ؟

Read more!

باتى آزربايجان آراشديرمالارى مركزى ياراديلمالىدير

دونن ايروان٬ بوگون قاراباغ- كركوك و يارين بيجار-قوروه-سونقور؟

باتى آزربايجان آراشديرمالارى مركزى ياراديلمالىدير

يازار: توران بهادرى


"ايروان خانليغى آزربايجان خانليقلارى آراسيندا هم سياسى هم ده ايقتيصادى جهتدن آزربايجان تاريخچيلرى طرفيندن نه اينكى آز اؤيره نيلميش٬ حتتا دئمك اولار كى اونودولموشدورּ بو لاقئيدلييين اساس سببى بو اولموشدور كى همين خانليغين اراضىسينده يئرله شن موعاصير ائرمنسيتان رئسپوبليكاسى٬ سووئت حاكيمييتى ايللرينده موتتفيق رئسپوبليكا ساييلديغينا گؤره٬ آزربايجان عاليملرى "قارداشليق" نامينا٬ ائرمنى خالقىنين "قلبينه" توخونماميش٬ تاريخى آزربايجان´ا مخصوص اولان ايروان خانليغى´ندان اوز چئويرميش٬ بئله ليكله ده قديم آزربايجان توپراغينى٬ عئلمى باخيمدان هله ٢٠-جى عصرين ٢٠-جى ايللريندن ائرمنى "قارداشلاريميز"ا باغيشلاميشلارּ (١)

گؤروندويو كيمى٬ توركلوك و موسلمانليغين بؤيوك دوشمانى اولان ائرمنىلر٬ اؤز آدلارينا دؤولتلرينى ائرمنى تورپاغيندا يوخ٬ بلكه آزربايجانين ايروان خانليغى آدلانان تاريخى اراضىسينده قورموش و بو غصب ائتديكلرى يئردن٬ آزربايجان´ين قاراباغ و ناخچيوان كيمى ديگر بؤلگه لرينه ال آتميشلار"ּ

يوخاريداكى نقل ائتدييميز متنده٬ ايروان خانليغى يئرينه "باتى آزربايجان" و لاقئيدليك يئرينه "بيلمزليك و خبرسيزليك" و ائرمنى خالقى يئرينه "كورد خالقى" قويولسا٬ ايران آزربايجانى´نين غرب بؤلگه سينين نه قده ر آجيناجاقلى وضعييتده اولماسى بللى اولارּ تاسسوفله ميللتيميز اؤز پروبلئمينه زامانيندا يوخ٬ آنجاق ايش-ايشدن گئچه ندن سونرا فيكير وئريرּ آمما نئجه دييه رلر: دالدان آتان داش توپوقدان ديه رּ

آزربايجانين باتى بؤلگه سى دييه نده٬ چوخلارى اينديكى غربى آزربايجان ايالتينى نظرده توتورلارּ آمما تاريخى قايناقلارا باخديقدا٬ بو منطقه جنوبدان سنندج شهرينه دايانيرּ هله تاريخى منبعلر بير ياندا دورسون٬ شاه رئژيمىنين ايلك جوغرافى و ايدارى بؤلگوسونده غربى آزربايجان ايالتى "دؤردونجو اوستان" آدلاناراق اينديكى شهرلردن علاوه بيجار (گروس)٬ ساققيز٬ بانا٬ ديواندره و ּּּ دا احاطه ائديردى كى آدينى چكديييميز شهرلر تاريخى٬ جوغرافييايى و بعضن ائتنيكى (قوومى) گرچكلره باخماياراق٬ كوردوستان آدلانديريلان ايالته وئريلميشلرּ

آزربايجانين غرب منطقه سى٬ آزربايجانين ان وئريملى٬ گؤزه ل و ايستئراتئژيك بؤلگه سىديرּ آزربايجانين بير چوخ چايى (٢) بورانين داغلاريندان آخيب گلير و خوصوصن تاخيل بئجرمه اوچون ال وئريشلى سولو يئرلره ماليكديرּ بونلاردان علاوه تورك دونياسىنين غرب-شرقينى بير-بيرينه باغلايان تكجه كؤرپو ده باتى آزربايجانديرּ بو يئرلر صفوى دؤورونه كيمى تمامن تورك يوردو اولموش آنجاق بو دؤورون مذهبى ساواشلاريندا و پايتاختين تبريز´دن قزوين´ه و سونرا ايصفاهان´ا كؤچورولمه سى نتيجه سينده٬ اوول موكرى و سونرالار بيلباس ايتتيحادييه سى (٣) آدينا سوننو كوردلر٬ ضيدد-ى شيعه عوثمانلى حيمايه سى آلتيندا بو تورپاقلارين بير بؤيوك قيسمينه گيرميش و يئرلى قيزيلباش توركلرى اؤز يورد-يووالاريندان چيخارميشلار (٤) و گيره بيلمه ديكلرى شهرلرى ده (اورمو٬ ماراغا٬ ּּּּ) عصيرلر بويو تهديد ائتميشلرּ (٥)ּ آزربايجان كوردلرينين يئرلى توركلره "عجم" دئمه لرى ده عوثمانلىجا بير ايصطيلاح و او دؤوره عاييددير و اونلارين عوثمانلىدان گلمه اولماقلارينى گؤسته ريرּ

بو كوردله شميش شهرلرين ان بؤيوكلرى ماهاباد٬ بوكان و ساققيز´ين اؤز آدلاريندان علاوه بوتون كندلرى٬ داغلارى و تپه لرىنين آدلارى دا توركجه ديرּ بو آدلارين بعضىسى دؤولت طرفيندن دييشديريلميش (سويوق بولاق: ماهاباد٬ قاراموسالى: سيمينه-بوكان بخشى) و بعضيلرى ده سونرادان يئرله شن اهالى طرفيندن كورد ديلينه اوياراق تحريف اولونموشدورּ (بىكندى و يا بؤيوك كند: بوكان (٦)) و بير چوخو دا فارسجا اوخشاديغى و يا معناسىنين آنلاشيلماديغى اوچون دييشديريلمه ميشديرּ بونونلا بئله هله ده بو يئرلرين توپونيملرينين (جوغرافى آدلار) يوزده دوخسانى توركجه و يا تورك منشالىديرּ توركجه اولمايانلار دا آنجاق باقرآباد٬ كربلائى رضاخان و ּּּּ كيمى شيعه-آزربايجان منشالىديرּ

سونراكى ايدارى و جوغرافييايى تقسيماتدا٬ آزربايجانين بير چوخ كوردله شميش شهرلرى (ساققيز٬ بانا٬ ديواندره و ּּּ) و بيجار كيمى تورك شهرى٬ كوردوستان´ا وئريلميش و تكجه كورد آدىيلا تانينان ماهاباد٬ غربى آزربايجان تركيبينده قالميشديرּ كورد نوفوسو آرتاراق سرحد داغلاريندان دوزه نليكلره و شهرلره ائنمه لرى و گئچن ٢٥ ايلده امنييتسيزليك نتيجه سينده يئرلى تورك اهالىنين مركزى شهرلره كؤچمه سى و قارشى طرفين ايكى بؤيوك حيزبى واسيطه سىيله تشكيلاتلانماسى٬ غربى آزربايجاندا گرگين بير شراييط ياراتميش و ماهاباد´دان سونرا دا دؤرد شهريستانين سردشت (سارى داش)٬ پيرانشهر (خانا)٬ بوكان و اشنويه (اوشنو) دوزه لمه سينه گتيريب چيخارميشديرּ

ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا كورد حيزبلرىنين فعالييتى نتيجه سينده يارانان تهلوكه لى شراييطده٬ تورك شهرى اولان خانا´دان بوتون توركلر قووولموش و سولدوز و اورمو´يا و ּּּ كؤچمه لى اولموشلارּ ماهاباد و اوشنو شهرلريندن ده بؤيوك تورك آزينليغى قاچماغا مجبور اولموشدورּ شيمالى آزربايجاندا اولدوغو كيمى٬ كورد قارداشلاريميز ساققيز٬ بوكان و ماهاباد´ا كيفايتله نمه ميش٬ سولدوز´ا و اورمو´يا دا ال آتميشلارּ ١٣٥٨-جى ايلين بيرينجى آييندا سولدوز´دا ٢٠ مين نفرليك حيزبى بير ميتينگ گئچيره ندن سونرا٬ يئرلى تورك اهالىنى قيرماق ايسته ميش٬ آما يئنيله ره ك ناغادئى كورد اقللييتى ايله بيرليكده ماهاباد´ا قاچميشديرلارּ بير نئچه آيدان سونرا٬ قاچان كوردلر٬ ناغادئى شهرينه قايتاريلميش٬ آمما خانا´نين گوناهسيز قاچقينلارينى اؤز يورد-يووالارينا قايتاران و يا حداقل سولدوز كوردلرىيله يئرلرينى دييشن اولماميشديرּ

دوغرودان دا وطنين او باش٬ بو باشى يوخدورּ بيز توركلر هر ياندا دا اولساق ائله بئله يئرسيز رحمى كؤنولوكּ ١٩٨٩-١٩٨٨ ايللرده (شوروى داغيلاندا) ٢٥٠ مين نفر آزربايجانلى اؤز آتا-بابا يوردلاريندان (اينديكى ائرمنيستاندان) قووولدو٬ آمما بير نفر ائرمنى آزربايجاندان چيخمادى كى هئچ٬ گون به گون چوخاليب گوجله نديلرּ بيلميره م نييه بونلارى دوشوننده هم آزربايجان جومهورييتىنين غرب بؤلگه سى و هم ايران آزربايجانىنين غرب قيسمى آراسيندا بير بؤيوك اوخشارليق و عئينى طاليع گؤرونور:

- هر ايكى بؤلگه آزربايجان´ين سرحد٬ داغليق و ايستئراتئژيك اراضىسيديرּ
- بو منطقه لرده آزربايجان´ين يوخ٬ بلكه ائرمنىلرين (ايروان ١٩١٨ ميلادى) و كوردلرين (ماهاباد ١٩٤٥) تاريخلرينده ايلك دؤولتلرى قورولموشدورּ
- هر ايكى منطقه ده يابانجيلارين يئرله شمه لرى و نهايت دؤولت قورمالارى٬ يالنيز اؤز گوجلرى يوخ٬ ياد اؤلكه لرين يارديمى ايله اولموشدورּ
- بو بؤلگه لرده يئرله شن ميللتلر و قورولموش و يا قورولاجاق اولان دؤولتلر٬ آزربايجان توركلرى ايله آنادولو توركلرىنين آراسينى كسميش و يا كسمكده ديرلرּ
- سونرادان يئرله شن هر ايكى ميللت٬ ان آزى بير گوجلو پارتييايا داياناراق اؤز هدفلرينى ايزله ميشلرּ
- هر ايكى باسقينچى ميللت تورپاقلاريميزين بؤيوك بير حيصصه سينه صاحابلانماغا قانئع اولماميش٬ هامىسينى ايسته مكده ديرلرּ

شيمالى آزربايجان´ين غرب بؤلگه سى اولان "تاريخى ايروان خانليغى" بوتونلوكله ائرمنى الينه گئچميش و بوگونكو ائرمنيستان اؤلكه سينى اولوشدورموشدورּ تورپاقلاريميزدا ائرمنيستان دؤولتى ياراناندا٬ ائعتيراض ائديب و رسمييته تانيماسايديق و يا هئچ اولماسا تئز تئز كيتابلاردا و قزئتلرده بو تورپاقلارين آزربايجان´ا عاييد اولماسينى وورغولاسايديق٬ ائرمنىلر جسارت ائديب قاراباغ´ى ايسته مزديلر و داييم بيزيم ميننتيميزين آلتيندا ياشايارديلارּ

ايندى ايران آزربايجانى´ندا دا بئله بير وضعييت وارديرּ كوردله شميش و آزربايجان تركيبيندن چيخميش شهرلرى آزربايجان تركيبينه قايتارماق اولماسا دا٬ آنجاق حودودلاريميزدا اولان شهرلرى برك ساخلاماقلا برابر٬ بو شهرلرين گئچميش تاريخينى و آزربايجان´ا عاييد اولماقلارينى آراشديريب يازماق لازيمديرּ آراز´ين اوتاييندا اولانلار٬ بو تايلىلار اوچون عيبرت درسى اولمالىديرּ ايندى "ادب" كيمى بيريسى سنندج´ده اوتوروب "اورميه كؤكوندن بير كورد شهرىدير" دئمه سى بيزيم لاقئيدليييميز و داها دوغروسو بيلمزليييميزدن ايره لى گليرּ

ايندىيه دك تاريخچىلريميزدن بيرى بو يئرلرين تاريخى٬ جوغرافيياسى و كيملره عاييد اولماسينى و كوردلرين نه زاماندان بورالارا يئرله شمه يينى يازيب آچيقلاماميشديرּ حتتا بئله اولموشدور كى اؤز توركلريميز آزربايجان كورد شهرلرى دورسون قيراقدا٬ مياندآب (قوشاچاى)٬ سولدوز (ناغادئى)٬ مليك كندى (ملكان)٬ تيكان تپه (تكاب) و سايين قالا´نى (شاهين دژ) دا كوردوستان سايميشلارּ آزربايجانين مركزى اولان تبريز شهرىنين تئرميناليندا٬ آدينى چكديييم شهرلر٬ كوردوستان خططينده يئرله شديريلميشدير و اونلارين اوتوبوسلارى كوردوستان ايستگاهى آدلانان يئردن يولا چيخيرلارּ ايندى بير تبريزلىدن آدى گئچن شهرلرين هارادا يئرله شديكلرينى سوروشسان٬ هر هارانى دئسه آزربايجان دئمه يه جكּ چونكو بيزيم عواميميز اؤز يئرينده٬ اوستاديميز دا٬ يازيچىميز دا بو يئرلرى كوردوستان تانيييرּ آدليم جوغرافيياچى يازيچىلاريميزدان اولان شخصين "درياچه اورميه" (٨) آدلى كيتابيندا سولدوز´ون كوردوستان´دا يئرله شدييى ايدديعا ائديلميشديرּ

بونون قارشىسيندا

- غربى آزربايجان اوستانىنين بئش كورد شهرىنين ايسلامى شوراسى٬ شهرلرينين يئنى چكيلن و ان بؤيوك خيياوانىنين (خوصوصن تورك شهرلرينه باخان خيياوانلارين) آدينى كوردوستان قويموش٬
- جومهور رييسى خاتمىنين اوستانيميزا اولان سفرينده (١٣٧٩) اوندان بو شهرلرين تركيبيندن ماهاباد مركزلييينده و موكرييان (مكريان) آدينا بير ايالت دوزه لمه سينى ايسته ميشلرּ
- حتتا بو ايالتين يارانماسينا زمين حاضيرلاماق اوچون "موكرييان كوردوستانىنين طبيعى جوغرافيياسى" (٩) آدلى اثرى يازيب و تبريز دانيشگاهى اوستادىنين يارديميندان دا تشككور ائتميشديرلرּ سونرا بو كيتابى كوردوستان آموزش و پرورش ايداره لرينه و اونلارين دا الى ايله مدرسه لره گؤنده رميشلرּ
- شيمالى عيراقدا يازيلميش "موكرييان كوردوستانى" كيتابينى فارسجايا چئويره ره ك اردبيللى "آنا" نشريياتى طرفيندن يايميشديلارּ
- هر ايل سونو سنندج و ماهاباد´دا و هابئله تئهراند´دا ياشايان كوردلر – پارلئمان كورد فراكسييونو باشدا اولاراق- واسيطه سىيله كوردوستان تقويمى چيخارميش و آزربايجان تورك شهرلرينى ده او جومله دن اورمييه نى ايچينه داخيل ائتميشلرּ
- ماهاباد رادييو-تئلئويزييونو واسيطه سىيله ساده بير مساله لرى باهانا ائده ره ك تئهران رادييو-تئلئويزييونونا گوزاريش گؤنده ريب و غربى آزربايجان´ين بوتون جنوب شهرلرين كورد و ماهاباد´ا تابئع كيمى گؤسترميشلر٬
- و حتتا اورمو گؤلو´نه گليب كؤچن قوشلاردان بئله واز گئچمه ميش بو بؤلگه نى سانكى ماهاباد´ين گؤلو كيمى تانيتميشلارּ
- باتى آزربايجان´ين جنوب غربينده (١٠) يئرله شن كورد شهرلرينى آزربايجان شهرى كيمى يوخ٬ كوردوستاندان قوپاريلميش بير شهر كيمى قلمه وئرميشلرּ
- عيراق كوردلرى٬ غربى آزربايجان ايالتينى تمامن ماكى´دان تيكاب´ا قده ر٬ بؤيوك كوردوستان خريطه سينه داخيل ائتميش و بو خريطه نى (١١) آزربايجان´ين بوتون كورد شهرلرينده يايميشلارּ

بيز بونلارين قارشىسيندا نئيله ميشيك؟! آزربايجان ايچينده٬ آزربايجان شهرلرينه قوندارما تاريخ٬ جوغرافييا و سيجيللى ياراداندا٬ بيز ده دوروب باخيب و چوخ واختلار دا اونو تصديقله ميشيكּ بو لاقئيد ياناشماقلار٬ قارشى طرفى جسارتله نديرميش و الينده توتدوغو و سونرا صاحابلانميش شهرلردن علاوه٬ آزربايجانيميزين باشقا كورد آزينليقلى شهرلرينى ده ايسته ميشلر:

- ماهاباد رادييو-تئلئويزييونوندان باشقا غربى آزربايجان اوستانى كاناليندان دا توركجه يله برابر كوردجه وئريليش وئريريكּ
- ماهاباد´ى (١٢) غربى آزربايجانين جنوبوندا يئرله شن شهرلرين ايدارى مركزى ائيله ميشيكּ
- ايران كوردلرىنين ان تانينميش و بين المللى درگيسى "سروه" (١٣) نين كوردوستان آدينا اورميه ده چيخماسينا گؤز يومموشوقּ
- "صلاح الدين ايوبى" نشريياتى و "مركزى نشرى فرهنگى و ادبى كوردى" تشكيلاتى سنندج و يا ماهاباد´دا يوخ٬ اورميه ده فعالييت گؤسته رير و اورميه نى دونيايا و ديگر كوردلره بير آزربايجانلى شهر كيمى يوخ٬ كورد شهرى كيمى تانيتديريرּ بئله بير مركزين چاليشماسى نتيجه سينده بيزيم گنج اولان ادبيياتچى آراشديرماجيلاريميز دا (١٤) تورك ادبيياتى دئييل٬ بلكه "كورد ادبيياتيندا شاهنامه" موعضوسوندا تدقيقات آپاريرلارּ
- بيز توركلرين داغيناقليغى٬ ميللى شوعورسوزلوغو و ساغ- سولون دالىسيجا گئتمه سى و بعضن رووشن فيكيرليك اداسى چيخارداراق سئچگيلره قاتيلماسى و اونلارين كورد حيزبلرى و ميللى شوعور اساسيندا بيرله شمه لرى نتيجه سينده٬ حاقلارى اولان ٣ وكيلدن علاوه ٢ وكيل ده اورمو و سولدوز´دان پارلئمانا گؤنده ريب و اوستانين ١٢ وكيليندن بئشينى اؤزلرينه مخصوص ائتميشلرּ
- و يئنه ده اورميه´دن كورد وكيلى گؤنده رمك كيمى سابيقه سيز اولان٬ ٢ نفر كورد بو شهرين ٩ نفرليك شوراسينا سوخابيلميشلرּ
- بوتون بو ايره لىله ييشلرين نتيجه سى اولاراق٬ اوستاندارين يارديمچيلاريندان بيرى و اوستان ايش ايداره سىنين رييسى كورد سئچيلير كى بو رييسين ايلك ايشى حاق سسيميز اولان "نويد آزربايجان" نشرييه سينى باغلاماغا چاليشماق اولورּ
- سنندج´ده چيخان كوردجه درگيلر٬ اوجومله دن سنندج´ين ايكينجى وكيلى دوكتور جلالىزاده نين "سيروان" (١٥) هفته لييى اورميه قزئتلريندن تئز (تبريز´ين نشرييه سى ده اولسا بورالارا گلمز) بوتون اوستان شهرلرينه يئتيشيب و ساتيليرּ بو نشرييه ده "مناطق كوردنشين" آدىيلا بوتون غربى آزربايجان شهرلريندن خبر درج اولور و غربى آزربايجان ايالتى كوردنشين منطقه لرين باشيندا گتيريليرּ

آمما بونلارين قارشيليغيندا:

- كوردوستان ايالتينده ياشايان و بو اوستانين ياريسينا ياخين بوتون شرق قيسمتىنى توتان قوروه و بيجار توركلريندن كيمسه نين خبرى يوخدورּ
- كوردوستان اوستانى تئلئويزييون كانالىنين بير دقيقه بئله توركجه وئريليشى يوخدورּ
- بو شهرلرده -كيرمانشاه´ين سونقور تورك شهرى ايله بيرليكده- بير صحيفه ليك توركجه قزئت ده چيخميرּ
- اينديكى دؤولت سؤزچوسو و گئچميش كوردوستان اوستاندارى كوردچو "رمضانزاده" نين هيدايتى ايله آلتينجى مجليسه بو ايكى شهردن كورد ميللت وكيلى سئچيليبدير كى آللاها شوكورلر اولسون يئددى دؤورده تيكرارلانمادىּ
- سنندج كوردلرىنين گئجه گوندوز فيكيرلرى آزربايجان كوردلرى اولاراق٬ هئچ بيريميز كوردوستان ايالتينده ياشايان توركلردن سؤز آچميريقּ
- بير حالدا كى همين توركلر ميللت وكيلى ساييسى باخيميندان (٦ دان ٢)٬ غربى آزربايجان كوردلريندن (١٢ دن ٣) يوخاريدا دورورلارּ
- كوردوستان ايالتىنين اساس صنايئعى٬ سيمان و دمير اريتمه كرخانالارى و گئنيش اكين يئرلرى بيجار و قوروه´ده يئرله شير
- و خاتمى دؤولت باشينا گلنه كيمى بو اوستانين سياسى و ايدارى و امنييتى مقاملارى بو شهرلردن سئچيليردىּ

بوتون بونلارى گؤزدن گئچيره نده و شيمالى آزربايجان´ا عيبرت گؤزويله باخاندا تكجه بير آيدين يول گؤرونور٬ او دا
- آزربايجان جاميعه سينه ياراشان بير آراشديرما مركزى ياراتماقديرּ
- بو مركز اؤزونه ماكى٬ چالديران٬ خوى٬ سالماس٬ اورمو٬ سولدوز٬ اوشنو٬ خانا٬ قوشاچاى٬ سايين قالا٬ تيكان تپه٬ بيجار٬ قوروه و سونقور شهرلريندن عوضو سئچه ره ك بو يئرلر حاققيندا معلومات توپلاييب و آراشديرمالار آپارابيلرּ
- بو عوضولرين يارديمى ايله آزربايجان´ين غرب بؤلگه سىنين تاريخچه سى و تاريخى جوغرافيياسى (خوصوصىيله تئيمورى و صفوى دؤورو) يازيلمالىديرּ
- بو شهرلرين ميللت وكيللرىيله داييم تماسدا اولوب لازيم اولان تكليفلرى وئرمك اولارּ
- بو شهرلرده خوصوصن قوروه و بيجار´دا و ها بئله دانيشگاهلاريندا توركجه قزئت٬ درگى و كيتاب چيخارماغا يارديم گؤسته رمك لازيمديرּ
- بيجار´ين هم مدنييت و هم لهجه و هم مسافت ياخينليغى اوزوندن زنگان´ا٬ و قوروه´نى ده همين ندنلره گؤره همدان´ا باغلاماغا يوللار آختاريلمالىديرּ
- قارشى طرفدن اراضى ايدديعالار اؤنه سوروله نده٬ آراشديرما مركزى سنندج´ه كيمى شهرلرين تاريخى آزربايجان´ا عاييد اولماسينى ايره لى سوره بيلرּ
- اورميه ده فعالييت گؤسته رن كورد مركز و درگىسينين ييغيشديريلماسى و ان آزى سنندج و كيرمانشاه كيمى شهرلره آپاريلماسى حاقدا مسول مقاملار و او جومله دن موللا حسنى جنابلارى ايله ده گؤروشوب دانيشماق اولارּ
- باشقا اوستانلاردا اولدوغو كيمى رادييو-تئلئويزييون يالنيز اوستان مركزينده اولمالىديرּ
- ماهاباد يالنيز بير نئچه كند واسيطه سىيله اورمو درياسىيلا قونشودورּ بو كندلرى قونشو شهرلر او جومله دن ميانداب و يا ناغادئى´ه باغلاماق لازيمديرּ

آنجاق آراشديرمالار مركزى كيمى تشكيلات٬ كيتابلاردا٬ درگيلرده و خريطه لرده اولان يالان و اويدورما ايدديعالارا منطيقى جاوابلار يازيب باتى آزربايجان مساله سينى لازيم اولان يئرلره او جومله دن آزربايجان ايجتيماعييتينه گوجلو بير شكيلده چاتديرابيلرּ بو مركز اورميه´ده نويد آزربايجان و يا وارليق دفترينده و يا هر بير آزربايجان سئوه ر ائوينده ساده و عئلمى بير شكيلده قورولابيلرּ

يالنيز بئله عئلمى-تحقيقى تشكيلاتلار بو كوردله شمه پروسئسىنين قاباغينى آلماغا قاديرديرּ بونو بيله ره ك كى باتى آزربايجان٬ آزربايجان يوردونون آچارىدير و بو آچار هر هانسى ميللتين الينده اولسا او خالق٬ ايران آزربايجانى´نا حاكيم اولاجاقديرּ اونوتماياق كى ايراندا آزربايجان توركلرى شرقده گيلان-مازندران ايالتلرينه كيمى ايره لىله ميش و جنوبدان دا تئهران´ى اللرينه آلميشلارּ آنجاق يالنيز غربده باسيليب گئريله ميشلرּ

اينشاللاه بو يازى چاپ اولماق همين٬ وطن سئوه ر عاليملريميز و تاريخچى٬ جوغرافيياچى و سياستچى بيليم آداملاريميز٬ بئله بير مركزى ياراتماغا اؤز حاضيرليقلارينى بيلديريب و اؤز فعالييتلرى ايله بو گئرىله مه و تورپاق ايتيرمه نين قاباغينى آلاجاقلارּ آزربايجان´ين بو بؤلگه ده و بو مورككب شراييطده ياشايان اوخوموش جاوانلاريندا بير ميللى حيس اويانيبدير كى اوندان يارارلانماق و دوغرو ميللت يولونا يؤنله نديرمك گره كديرּ بئله اولماسين كى قوزئى آزربايجان´دا دئييلنلر كيمى "ايروان خانليغى جهننم٬ قاراباغ´يميز و اوسته ليك يئددى شهريميز ده گئتدى"٬ بيز ده دئيه ك كى "ساققيز٬ بوكان٬ ماهاباد جهننم؛ اورمو٬ سولدوز٬ سالماس٬ تيكان تپه و سايين قالا دا گئتدى" و سونرا باشلاياق اليميزدن چيخيب بير داها قاييتمايان يوردلاريميزا تاريخدن سيجيللى دوزه لدكּ آمما سئوينمه لىييك كى بو تايدا هله ده چوخ گئج اولماييبديرּ

اتك يازيلار:

١- ايروان خانليغى٬ فواد علىيئو-عورفان حسن اووּ باكى٬ آزربايجان دؤولت نشريياتىּ ١٩٩٧ ּ ص٣
٢- او جومله دن: جيغاتى٬ تاتائو٬ قيزيل اؤزه ن و ּּּּ
٣- بيلباس بيرلييى منگور٬ پيران٬ مامش٬ زرزا و ּּּدن عيبارتديرּ
٤- شرفنامه (قرن ١١ هּ قּ) امير شرف خان بدليسى٬ به كوشش محمد عباسى
٥- سونرالار قاجار دؤورونده بو تهديدلرى قارشيلاماق اوچون ساكينسيز سولدوز´ا قاراپاپاق توركلرينى يئرله شديرديلرּ
٦- بى كندى= بوكان٬ مليك كندى= ملكان آد دييشديرمه سينده ده بو پروسه گئتميشديرּ
٧- بهاءالدين ادب٬ سنندج´ين ٥ نجى و ٦ نجى دؤورو ان كوردچو وكيلى و كورد فراكسييونونو قورانلاردان بيرى٬ اورميه دن تاريخده ايلك دفعه اولاراق كريم فتاح پور آديندا بير كورد وكيلى سئچيله ندن سونرا بو سؤزو دئميشديرּ
٨- درياچه اورميه٬ بهروز خاماچى٬ تبريز٬ مهد آزادى
٩- جغرافياى طبيعى كردستان موكريان٬ با تاكيد بر حوضه زاب (شهرستانهاى سردشت٬ بانه٬ پيرانشهر٬ مهاباد٬ بوكان٬ سقز٬ نقده و اشنويه)ּ سعيد خضرى٬ تهران٬ ناقوس٬ چاپ اول٬ ١٣٧٩ ּ تبريز دانيشگاهىنين طبيعى جوغرافييا گروپونون اوستادى دوكتور بهروز ساى صرافين بو يازارا يارديمى اولموشدورּ
بو سيرادان اولان باشقا بير كيتاب٬ بررسى اوضاع طبيعى٬ اقتصادى و انسانى كردستان (نمونه كردستان مكرى)٬ حبيب الله تابانى٬ مهاباد٬ انتشارات سيديان٬ چاپ دوم٬ ١٣٥٨
١٠- غربى آزربايجان´ين كورد شهرلرى بو ايالتين جنوب غربينده يئرله شير آمما اونلار بو محدوده نى گئنيشله نديريب بوتون جنوبا شاميل ائديرلرּ
١١- بو خريطه يه ايراندان توتون باتى آزربايجان٬ كوردوستان٬ كيرمانشاه و ايلام سالينميشديرּ عيراقدان كركوك و موصل دا منيمسه نميشدير و توركييه نين بوتون شيمال-ى شرق٬ شرق٬ جنوب-ى شرق و مركزينه كيمى بو خريطه يه داخيل ائديلميشديرּ
١٢- جنوبى شهرلرين خوصوصن سولدوز´ون چوخلو ايداره و بانكلارينين مركزى ماهاباد´دا يئرله شمكده دير كى بو دا بوشهرلرين ايداره و بانكلاريندا كورد ايشچىلرين چوخالماسينا و نهايت حاكيمييتينه گتيريب چيخارميشديرּ
١٣- بو كوردجه درگى ١٣٦٤ دن ١٥ مين تيراژلا چيخماقداديرּ بو بين الملل مجله و اينتيشارات و مركزى نشرين ايمتييازى ١٣٥٩ جو ايلده دؤردونجو كونگره دن سونرا كوردوستان دئموكرات پارتيياسيندان آيريلانلار اوچون وئريلميشدير و اونو داخيله و ائحتيمالن امنييت ناظيرليكلرى مالييه له شديريرּ اونون ايلك باش يازارى قاضى محمد´ين شاعيرى "هيمن" اولموش و اينديليكده احمد قاضى باش يازارىديرּ ميانداب ميللت وكيلى محبىنيا دا بير نئچه ايل اونون سوروملو مودورو اولموشدورּ
١٤- سجاد آيدينلوּ شاهنامه در ادبيات كردىּ اورميه٬ انتشارات صلاح الدين ايوبى
١٥- آلتى ياشيندا٬ ١٦ صحيفه ليك و ٥٠ تومن ديرينده كوردجه و فارسجا هفته ليك درگىּ ايمتيياز صاحابى: كوردوستان شهردارىلرينين هميارى سازمانىּ سوروملو مودور: سنندج ميللت وكيلى دوكتور جلال جلالىزاده و باش يازارى: بانا فرماندارى محمد كريم اسدبيگى

Read more!